Orijinal, OE ve yan sanayi parçalar: hukuk ne diyor

Bir kamyon salı günü yolda kalır ve parçası stokta olan servis bayi değildir. Bunu genellikle yanlış sırada iki soru izler: parçayı takmanın işletmeciye garantiyi kaybettirip kaybettirmeyeceği ve kutunun üzerindeki kelimenin gerçekte ne anlama geldiği. İkisinin de yanıtı AB hukukunda vardır ve ikinci yanıt büyük ölçüde birinciyi de çözer.

Yedek parça piyasasının arkasındaki tüzük ve doğru bilinmesi gereken tarih

(AB) 461/2010 sayılı Komisyon Tüzüğü, motorlu taşıt sektöründeki dikey anlaşmalar için grup muafiyetidir. Tüzük araç hukuku değil, rekabet hukukudur: kimseye hangi parçanın takılacağını söylemez; üreticilere ve ağlarına, hangi sözleşme şartlarının Antlaşmanın 101(1) maddesi karşısındaki muafiyetten yararlanamayacağını söyler.

28 Mayıs 2010 tarihli AB Resmî Gazetesinde yayımlanan metinde Madde 8 şöyleydi: „It shall expire on 31 May 2023“ (31 Mayıs 2023’te sona erer). 17 Nisan 2023 tarihli (AB) 2023/822 sayılı Komisyon Tüzüğünün 1(2) maddesi bu ikinci fıkrayı „It shall expire on 31 May 2028“ (31 Mayıs 2028’de sona erer) ile değiştirdi; değiştiren tüzüğün gerekçe 4’ü de uygulama süresinin „be extended by five years“ (beş yıl uzatılması) gerektiğini belirtir. Aynı düzenlemenin 1(1) maddesi, Komisyonun değerlendirme son tarihini aynı tarihe taşıdı. 7 Mayıs 2023 tarihli konsolide metinde yeni ifade yer alır; konsolide metinlerde olduğu gibi önsöz yoktur, metin Madde 1 ile başlar. Bu nedenle aşağıda alıntılanan bütün gerekçeler orijinal metinden alınmıştır.

2023 tarihi hâlâ basılı durumda, çünkü Birleşik Krallık aynı tüzüğü başka bir yere taşıdı. Kendi korunan sürümünü yayımlıyor; bunun 8. maddesi hiçbir zaman yeni tarihi almadı: 31 Aralık 2020 itibarıyla „It shall expire on 31 May 2023“ (31 Mayıs 2023’te sona erer) diyordu ve tüzük gerçekten de o tarihte sona erdi. Yerli bir halef hazırdı. 1 Haziran 2023’ten itibaren Birleşik Krallık’taki yedek parça piyasası The Competition Act 1998 (Motor Vehicle Agreements Block Exemption) (No. 2) Order 2023, S.I. 2023/586’ya tabidir — Competition and Markets Authority’nin tavsiyesi üzerine Competition Act 1998’in section 6’sı uyarınca çıkarılmış bir grup muafiyeti kararı; kararın açıklayıcı notu, „replaces retained Commission Regulation (EU) No 461/2010 … (the retained MVBER) (EUR 2010/461), which expires at the end of 31st May 2023“ der. Order’ın article 13 maddesi ona 31 Mayıs 2029 sonuna kadar geçerlilik tanır. Süresi dolmuş korunan tüzük daha sonra, 1 Ocak 2024’ten geçerli olmak üzere Retained EU Law (Revocation and Reform) Act 2023 (Revocation and Sunset Disapplication) Regulations 2023, S.I. 2023/1143 ile resmen yürürlükten kaldırıldı. Aynı adı taşıyan daha önceki bir düzenleme, S.I. 2023/501, No. 2 Order’ın article 14 maddesiyle 31 Mayıs 2023’te yürürlükten kaldırıldı ve hiçbir zaman yürürlüğe girmedi; yürürlükte olan No. 2 Order’dır. İki hukuk düzeni, iki düzenleme, iki tarih: AB tüzüğü 31 Mayıs 2028’e, UK Order’ı 31 Mayıs 2029’a kadar sürüyor.

Kapsam iki tanımla belirlenir. Madde 1(1)(g), motorlu taşıtı „a self-propelled vehicle intended for use on public roads and having three or more road wheels“ (kamuya açık yollarda kullanılması amaçlanan ve üç veya daha fazla yol tekerleği bulunan kendinden tahrikli araç) olarak tanımlar; bu tanım çekicileri, rijit araçları, şehir içi ve şehirlerarası otobüsleri kapsar. Çekilen bir römork veya yarı römork kendinden tahrikli değildir ve tüzük hiçbir yerde römorklardan söz etmez — tanımın bu okunuşu bize aittir, metinden çıkarılmıştır. Madde 1(1)(h), yedek parçaları „goods which are to be installed in or upon a motor vehicle so as to replace components of that vehicle, including goods such as lubricants which are necessary for the use of a motor vehicle, with the exception of fuel“ (bir motorlu taşıtın bileşenlerini değiştirmek üzere o taşıtın içine veya üzerine takılacak mallar; yakıt hariç, motorlu taşıtın kullanımı için gerekli olan yağlayıcılar gibi mallar dâhil) olarak tanımlar. Bu tanıma göre motor ve şanzıman yağı yedek parçadır; dizel yakıt değildir.

Grup muafiyetinin gerçekte muaf tuttuğu şey

Madde 4, „fulfil the requirements for an exemption under Regulation (EU) No 330/2010 and do not contain any of the hardcore clauses listed in Article 5 of this Regulation“ (bu Tüzüğün 5. maddesinde sayılan ağır sınırlama maddelerinden hiçbirini içermeyen ve (AB) 330/2010 sayılı Tüzük kapsamındaki muafiyet şartlarını karşılayan) yedek parça piyasasındaki dikey anlaşmaları muaf tutar.

Bu çapraz atıf dikkat gerektirir: (AB) 330/2010 sayılı Tüzük artık yürürlükte değil. (AB) 2022/720 sayılı Komisyon Tüzüğünün gerekçe 2’si, 330/2010’un 31 Mayıs 2022’de sona erdiğini kaydeder; 2022/720, 1 Haziran 2022’de yürürlüğe girdi ve kendi 11. maddesi uyarınca 31 Mayıs 2034’e kadar sürer. 461/2010’un konsolide metni hâlâ eski numarayı taşıyor. Bunun yerine düzeltilen şey, Komisyonun kendi rehberidir: 17 Nisan 2023’te değiştirilen hâliyle, Supplementary Guidelines’ın 2. paragrafı „the General Vertical Block Exemption Regulation“ (Genel Dikey Grup Muafiyeti Tüzüğü) ifadesini (AB) 2022/720 sayılı Tüzük olarak tanımlar.

Eşik, 2022/720’nin 3(1) maddesindedir: muafiyet, tedarikçinin satış yaptığı pazardaki payının „%30’u aşmaması koşuluyla“ uygulanır; alıcının satın aldığı pazardaki payı da aynı şekilde „%30’u aşmamalıdır“. Supplementary Guidelines’ın 39. paragrafı, bunun bu sektörde ne anlama geldiği konusunda açık sözlüdür — bir araç üreticisi veya ithalatçısı ile yedek parça distribütörleri ve/veya yetkili tamirciler arasındaki anlaşmalar, „will fall outside the Block Exemption Regulations when the market shares held by the parties exceed the 30 % threshold, which is likely to be the case for most such agreements.“ (tarafların sahip olduğu pazar payları %30 eşiğini aştığında Grup Muafiyeti Tüzüklerinin dışında kalacaktır; bu tür anlaşmaların çoğunda muhtemelen durum budur.) Grup muafiyeti bu nedenle kamyon yedek parça piyasasındaki analizin tabanıdır, tamamı değil.

Bir parça anlaşmasının yapamayacağı üç şey

Madde 5, anlaşma başka ne içerirse içersin muafiyeti doğrudan kaldıran maddeleri sıralar.

Supplementary Guidelines’ın 22. paragrafı 5(a)’nın neyi hedeflediğini açıklar: yalnızca „which may only be obtained from the motor vehicle manufacturer or from members of its authorised networks“ (yalnızca motorlu taşıt üreticisinden veya onun yetkili ağlarının üyelerinden temin edilebilen) tutsak parçalar. Paragraf 24 ise 5(c)’yi açıklar; bir bileşen tedarikçisinin adının kabinin altındaki parçaya damgalanmasının nedeni de budur: markayı bileşenin üzerine koymak „facilitates the identification of compatible replacement parts which can be obtained from OES“ (OES’ten temin edilebilecek uyumlu yedek parçaların tanımlanmasını kolaylaştırır). Hangi grupların bileşenleri kendi bünyesinde ürettiği ve hangilerinin dışarıdan satın aldığı ayrıca Avrupalı kamyon ve otobüs üreticileri yazısında ele alınır.

Orijinal, eşdeğer kalite ve hukuki tanımı olmayan bir kelime

Supplementary Guidelines’ın 18. paragrafı üç parça ailesi ortaya koyar: araç üreticisinin markasını taşıyan ve OEM parça denen parçalar; orijinal ekipman tedarikçilerinin üretip dağıttığı ve OES parça denen orijinal parçalar; orijinal bileşenlerin kalitesine eşdeğer olan ve „eşdeğer kalite“ parça üreticilerinin tedarik ettiği parçalar.

Paragraf 19 orta kategoriyi tanımlar. Değiştirilmiş hâliyle paragrafa göre orijinal parça veya ekipman, söz konusu motorlu taşıtın montajına yönelik parça veya ekipman üretimi için motorlu taşıt üreticisinin sağladığı spesifikasyonlara ve üretim standartlarına göre üretilen parça veya ekipmandır; paragraf ayrıca (AB) 2018/858 sayılı Tüzüğün 55(5) maddesinin ikinci fıkrasına işaret eder. 17 Nisan 2023’ten önce aynı paragraf bunun yerine 2007/46/AT sayılı Direktifin 3(26) maddesine işaret ediyordu — (AB) 2018/858 sayılı Tüzüğün 88. maddesiyle 1 Eylül 2020 itibarıyla yürürlükten kaldırılan bir direktif — ve şu ek cümleyi içeriyordu: parça üreticisi hem parçaların montajda kullanılan bileşenlerin kalitesine eşdeğer olduğunu hem de aracın spesifikasyonlarına ve üretim standartlarına göre üretildiğini belgelediğinde, aksi kanıtlanmadıkça parçalar orijinal sayılırdı. Bu karine cümlesi mevcut metinde yer almıyor.

Paragraf 20 eşdeğer kalite testini belirler: parçalar, kullanımları söz konusu yetkili ağın itibarını tehlikeye atmayacak kadar yüksek kalitede olmalıdır; araç üreticisi de belirli bir parçanın bu şartı karşılamadığına dair kanıt sunabilir.

İki düzenlemeden hiçbiri „genuine“ adlı bir kategori tanımlamaz. Tüzük bu kelimeyi hiç kullanmaz; rehberler ise onu bir kez, başka bir konu olan genuine sub-contracting arrangement bağlamında kullanır. Üzerinde „genuine“ yazan bir kutu ticari bir nitelemedir; asıl sorulması gereken, parçanın yukarıdaki üç kategoriden hangisine girdiğidir.

Garanti sorusu

(AB) 461/2010 sayılı Komisyon Tüzüğünün orijinal metnindeki gerekçe 17, işletmecinin ihtiyaç duyduğu sınırı çizer. Bir parça üreticisinin satışlarını kısıtlamaya karşı kuraldaki hiçbir şey, „the ability of vehicle manufacturers to require the authorised repairers within their distribution system to only use spare parts that match the quality of the components used for the assembly of a certain motor vehicle“ (araç üreticilerinin, dağıtım sistemlerindeki yetkili tamircilerden yalnızca belirli bir motorlu taşıtın montajında kullanılan bileşenlerin kalitesine denk yedek parçalar kullanmalarını isteyebilme imkânını) etkilemez; üreticiler garanti kapsamındaki onarımlara, ücretsiz bakıma ve geri çağırma işlemlerine sözleşme gereği dahil olduğundan, yetkili tamircileri bu onarımlarda yalnızca üreticinin tedarik ettiği parçaları kullanmaya zorunlu kılan anlaşmalar da muafiyet kapsamındadır. Supplementary Guidelines’ın 39. paragrafı böyle bir yükümlülüğü tek marka kısıtlaması değil, „an objectively justified requirement“ (nesnel olarak haklı gösterilebilen bir gereklilik) olarak adlandırır.

Paragraf 69 ise bu çemberin dışında kalan her şeyi ele alır. Tedarikçi ve yetkili ağının üyeleri „explicitly or implicitly reserve repairs on certain categories of motor vehicles to the members of the authorised network“ (belirli motorlu taşıt kategorilerindeki onarımları yetkili ağın üyelerine açıkça veya zımnen ayırırlarsa), kalitatif bir seçici dağıtım anlaşması da Madde 101(1) kapsamına girebilir. Bu, örneğin bir üreticinin „whether legal or extended“ (yasal veya uzatılmış) garantisi, son kullanıcının garanti kapsamında olmayan onarım ve bakım işlerini yalnızca yetkili ağ içinde yaptırması şartına bağlanırsa ortaya çıkabilir. Aynısı, garanti şartlarının kapsamadığı değişimler için üreticinin markasını şart koşan garanti koşulları için de geçerlidir. Dengeleyici hüküm de aynı paragraftadır: bir tedarikçi, buna yol açan durumun bir tamircinin bir işlemi doğru yapmamasıyla veya düşük kaliteli yedek parça kullanımıyla nedensel olarak bağlantılı olduğu gerekçesiyle bir garanti talebini meşru biçimde reddederse, bunun tedarikçinin onarım anlaşmalarının rekabet kurallarına uygun olup olmadığı üzerinde hiçbir etkisi yoktur. Bu kısmın ne yaptığına ve ne yapmadığına dikkat edin. Kendi gerekçeleriyle zaten meşru olan bir reddi varsayar ve yalnızca böyle bir reddin tedarikçinin onarım anlaşmalarını olduğu yerde bıraktığını tespit eder; kendisi bir reddetme izni değildir.

Rehberlerin tarif ettiği test kategorik değil nedenseldir: Komisyonun baktığı şey, tüm bakımı bayi ağına ayıran genel bir maddedir; belirli bir parçaya ve belirli bir arızaya bağlı bir ret değildir. Bu yüzden fatura ve parça referansı tartışmayı sonuçlandırır.

Hâlâ kendi onayına ihtiyaç duyan parçalar

Rekabet hukuku çerçevenin yalnızca yarısıdır. (AB) 2018/858 sayılı Tüzüğün 55(1) maddesi uyarınca, araç güvenliği veya çevresel performansı için gerekli sistemlerin doğru işleyişine ciddi risk oluşturabilecek parçalar veya ekipmanlar, bir onay makamı onları yetkilendirmedikçe piyasaya arz edilemez veya hizmete giremez. Madde 55(2) bu yetkilendirmeleri listedeki parça ve ekipmanlarla sınırlar; Madde 55(4) de listeyi Ek VI’ya koyar. 2 Ağustos 2026 tarihli konsolide metinde Ek VI’daki iki tabloda da hâlâ yalnızca bir yer tutucu var, hiçbir öge sayılmıyor. Bu bir boşluk değildir ve Tüzük bunu açıkça söyler: liste oluşturulmadığından Madde 56(7), Üye Devletlerin „maintain national provisions regarding parts or equipment that may affect the correct functioning of systems essential for the safety of the vehicle or its environmental performance“ (aracın güvenliği veya çevresel performansı için gerekli sistemlerin doğru işleyişini etkileyebilecek parça veya ekipmanlara ilişkin ulusal hükümleri sürdürmesine) izin verir. Bunlar Avrupa listesi değil, ulusal kurallardır; başka bir Üye Devlette çalışan işletmeci bunları Tüzükte değil, o ülkede kontrol eder. Madde 55(5) orijinal parça veya ekipmanları her hâlükârda 1. fıkranın dışında tutar; ikinci alt paragrafı da bunları, açıkça „bu maddenin amaçları doğrultusunda“, araç üreticisinin söz konusu aracın montajı için sağladığı spesifikasyonlara ve üretim standartlarına göre üretilen parça veya ekipman olarak tanımlar. Guidelines’ın 19. paragrafının işaret ettiği hüküm budur; Guidelines’ın yukarıda aktarılan kendi ifadesi bununla aynı değildir.

Ağır araçlar için asıl kapı başka yerdedir. (AB) 2019/2144 sayılı Tüzüğün 4(1) maddesi, üreticilerin piyasaya arz edilen veya hizmete giren tüm yeni sistemlerin, bileşenlerin ve ayrı teknik ünitelerin bu Tüzük kapsamında tip onaylı olduğunu göstermesini gerektirir; Madde 4(2) de Ek I’de listelenen bir BM Regülasyonu kapsamındaki onayı AB tip onayı olarak kabul eder. BM 90 sayılı Regülasyon bu listede yer alır ve „Replacement brake lining assemblies, drum-brake linings and discs and drums for power-driven vehicles and their trailers“ (motorlu araçlar ve römorkları için yedek fren balatası takımları, kampanalı fren balataları ile diskler ve kampanalar) konusunu, 02 değişiklik serisi, kapsam M, N ve O olarak kapsar. Ek I’e ait not 8, bunun tam olarak ne zaman devreye girdiğini belirler.

Son sütunu dikkatlice okuyun: tetikleyici, parçanın üretildiği veya takıldığı tarih değil, aracın tip onay tarihidir. Bu kural, yukarıdaki grup muafiyetinin kapsamadığı römorkları da kapsar — bu sistemlerin nasıl eşleştirildiği de römork frenleri ve EBS yazısında ele alınır.

Üreticinin teslim etmesi gereken şey

Servis parçayı tanımlayamıyorsa bunların hiçbiri işe yaramaz. (AB) 2018/858 sayılı Tüzüğün 3(45) maddesi, bağımsız işletmeci tanımını yalnızca tamircileri değil, yedek parça üreticilerini ve distribütörlerini de kapsayacak kadar geniş tutar; Madde 61(1) de üreticilerin onlara „unrestricted, standardised and non-discriminatory access to vehicle OBD information, diagnostic and other equipment, tools including the complete references, and available downloads, of the applicable software and vehicle repair and maintenance information“ (araç OBD bilgilerine, tanı ve diğer ekipmanlara, uygulanabilir yazılımın eksiksiz referansları ve mevcut indirmeleri dâhil aletlere ve araç onarım ve bakım bilgilerine sınırsız, standartlaştırılmış ve ayrımcı olmayan erişim) sağlamasını gerektirir. Complete references hakkındaki ifade, kendisinden sonra geleni yönetir: references ve downloads, applicable software’e ait olanlardır. Cümlenin bu okunuşu bize aittir ve dilbilgisinden çıkarılmıştır; önemlidir, çünkü paragrafı çizginin alet ve teçhizat tarafına, yani araca ne takıldığına değil, araca erişmeye yerleştirir.

Parça numarası bir katman aşağıda ele alınır. Ek X’in 6.1.2 noktası, bir aracın VIN ile ve dingil mesafesi, motor gücü, donanım seviyesi veya opsiyonlar gibi kriterlerle tanımlanan ve üreticinin yetkili tamircilerine, bayilerine veya üçüncü taraflara bir original equipment (OE) parts number’a atıfla sunduğu yedek parçalarla değiştirilebilecek, bir aracın donatıldığı tüm parçalara ilişkin bilginin, „shall be made available, in the form of machine readable and electronically processable datasets, in a database that is easily accessible to independent operators“ (bağımsız işletmecilerin kolayca erişebileceği bir veri tabanında, makinece okunabilir ve elektronik olarak işlenebilir veri setleri biçiminde erişime sunulması) gerektiğini şart koşar. Bu veri tabanı VIN’i, OE parça numaralarını, parçaların OE adlandırmasını, geçerlilik özelliklerini, montaj özelliklerini ve varsa yapılandırma özelliklerini kapsayacaktır. Başka yerden satın alma hakkını gerçek bir hakka dönüştüren, Madde 61(1)’deki alet ve teçhizat hükmü değil, bu yükümlülüktür. Bu Ekteki madde numaraları değişir: 23 Mart 2026 tarihli (AB) 2026/699 sayılı Komisyon Yetki Devrine Dayalı Tüzüğü Ek X’i değiştirdi; 6.1.2 de bu gerekliliğin 2 Ağustos 2026 tarihli konsolide metindeki numarasıdır. Bu bölümün bir üreticiyi neyi, hangi fiyata ve hangi şartlarla yayımlamaya zorunlu kıldığı tamir bilgisine erişim hakları yazısında ele alınır. Bu tedarik tercihinin filonun işletme maliyetlerine nasıl yansıdığı ayrıca çekicinin işletme maliyeti yazısında ele alınır.