Onarım bilgisine erişim hakkı: bağımsız bir servis ne talep edebilir

Beş yaşında bir çekiciyi atölyesine alan bağımsız bir servisin, iş için fiyat teklifi vermeden önce üç şeye ihtiyacı vardır: aracın tam olarak ne olduğunu söyleyen veri, araçla iletişim kurabilen bir cihaz ve yaptığı değişikliği sisteme geri yazma izni. Bunların hiçbiri işletmeci ile bayi arasındaki sözleşmeyle belirlenmez. Bunları AB tip onayı mevzuatı belirler ve metin, özetlerinden anlaşıldığından daha ayrıntılıdır.

Yükümlülük şu anda nerede duruyor

Bu hak, (AB) 2018/858 sayılı Tüzüğün başlığı „Access to vehicle OBD information and vehicle repair and maintenance information” (Araç OBD bilgilerine ve araç onarım ve bakım bilgilerine erişim) olan ve Madde 61’den Madde 66’ya kadar uzanan Bölüm XIV’te yer alır. Tüzük 1 Eylül 2020 tarihinden itibaren uygulanır (Madde 91) ve 2007/46/AT sayılı Direktif aynı tarihte yürürlükten kaldırılmıştır (Madde 88).

Eski atıflar ilk tuzaktır. Bu yükümlülüğün ağır ticari araçlara ilişkin hâli eskiden (AT) 595/2009 sayılı Tüzüğün 6. maddesinde yer alıyordu; 2018 tüzüğünün 87(1) maddesi bu maddeyi tamamen yürürlükten kaldırdı, Ek XI, nokta 2’deki karşılaştırma tablosu da maddeyi Madde 61’e eşliyor. Hafif ticari araçlara ilişkin karşılığı olan (AT) 715/2007 sayılı Tüzüğün Bölüm III’ü de Madde 86(1) uyarınca aynı yolu izledi. Hâlâ 2009 tarihli madde numarasını anan bir tedarikçi, artık metinde bulunmayan bir hükmü anıyor demektir.

Kapsam geniştir. Madde 2(1), Tüzüğü kamuya açık yollarda kullanılmak üzere tasarlanmış M ve N kategorisi motorlu taşıtlara ve bunların O kategorisi römorklarına uygular; böylece şehirlerarası otobüsler, şehir otobüsleri, rijit kamyonlar, çekiciler ve yarı römorklar tek bir bölüm altında toplanır. Madde 61(10) ise bireysel araç onayı almış araçları bu bölümün tamamen dışında bırakır.

Madde 61(1) aslında ne yükümlülük getiriyor

İlk fıkrayı başkasının açıklamasıyla değil, kendi ifadeleriyle okumaya değer. Üreticiler, bağımsız işletmecilere aracın OBD bilgilerine, tanı ve diğer ekipmanlara, tam referansları içeren cihazlara, geçerli yazılımın mevcut indirmelerine ve araç onarım ve bakım bilgilerine sınırsız, standartlaştırılmış ve ayrımcı olmayan bir erişim sağlamak zorundadır. Bilgiler, makinede okunabilir ve elektronik olarak işlenebilir veri kümeleri hâlinde, kolayca erişilebilir biçimde sunulmalıdır; bağımsız işletmeciler de üreticilerin ve yetkili bayi ve tamircilerinin kullandığı uzaktan tanı hizmetlerine erişebilmelidir. İkinci alt fıkra ise üreticilerin, bağımsız tamircilerin araç güvenlik sistemine erişim gerektiren işlemleri yapabilmesi için standartlaştırılmış, güvenli bir uzaktan erişim tesisi sağlamasını şart koşar. Buradaki iki ifade çoğu tartışmayı sonuçlandırır: tam referansları içeren cihazlar açıklama değil, tanımlayıcı demektir; geçerli yazılımın mevcut indirmeleri ise yazılımın kendisi demektir.

Eğitim materyali yetkili bayi ve tamircilere olduğu kadar bağımsız işletmecilere de verilir (61(5)). Bilgiler, bilgi sisteminin bakımı dışında her zaman erişilebilir olmalıdır; değişiklikler ve eklemeler, yetkili tamircilere ulaştığı anda üreticinin web sitelerinde de yer almalıdır, sonrasında değil (61(6)). Parça, tanı cihazı ve test ekipmanı üreticileri ilgili bilgiyi ayrım gözetilmeksizin alır (61(7)).

Madde 61(9), bir aracın kendi onarım ve bakım kayıtlarıyla ilgilidir. Bu kayıtlar araç üreticisinin merkezi bir veri tabanında veya üretici adına tutulduğunda, bağımsız tamirciler bu kayıtlara ücretsiz erişir ve gerçekleştirdikleri onarım ve bakım işlemlerini kaydedebilir. Madde 3(48)’deki tanım, bir aracı periyodik muayeneye hazırlamak için gerekli bilgileri de kapsar.

Standart format nerede geçerliliğini yitirir

Varsayılan durum, bilgilerin üreticinin web sitesinde standartlaştırılmış bir formatta yayımlanmasıdır (61(2)). Bu kurala iki ayrı mekanizmayla istisna getirilir ve ikisi aynı şey değildir. Madde 61(3) uyarınca dört araç kategorisi bu formattan tamamen muaftır: bunlar için, bağımsız bir işletmeci talep ettiğinde üreticinin gerekli bilgiyi derhal, kolayca erişilebilir bir şekilde sağlaması yeterlidir. Ek X, nokta 4 ve nokta 5, ekin 2. noktasından istisnadır ve ikisi de herhangi bir talep yapılmasına bağlı değildir.

Bu istisnalar erişimin gerçekleşmesini değil, biçimini hafifletir. Nokta 4.1 ve 5.1’in ikisi de bilginin kolayca erişilebilir biçimde ve derhal, yetkili bayi ve tamircilere verilenle kıyaslandığında ayrım gözetmeden sağlanmasını gerektirir. 4.1 ayrıca, uyarlanan kontrol ünitelerinin bakımı ve yeniden programlanması için gereken üreticiye özel tanı cihazının veya test ekipmanının yetkili tamircilere ulaştığı gibi bağımsız işletmecilere de ulaşması gerektiğini ekler; 4.2 de bu cihaz veya ekipmanın satış ve kiralama yoluyla sunulmasını şart koşar. Bu istisnalar sessizce de uygulanmaz: müşteriye özel uyarlamalar ve bunlarla ilgili kontrol üniteleri üreticinin bilgi web sitesinde listelenir ve tip onayındaki sertifikada belirtilir (4.1 ve 4.3), küçük hacimli tipler ise web sitesinde listelenir (5.2).

Tablodaki iki 250 aynı eşik değildir. Nokta 5.1 üreticiyi ölçer: bir araç, sistem, bileşen veya ayrı teknik ünite tipinin dünya genelindeki yıllık üretimi M1 ve N1 için 1 000 aracın, M2, M3, N2, N3 ve O için ise 250 adedin altında olmalıdır. Nokta 4.1 ise partiyi ölçer: belirli bir müşteri uyarlamasından dünya genelinde 250 adetten az üretilmiş olması. Bu hüküm yıllık bir dönem belirlemez ve herhangi bir araç tipini anmaz. Bu nedenle bizim yorumumuza göre sayım kümülatif işler; yani bir uyarlama, bu ne zaman olursa olsun, ancak 250. adedi üretilene kadar istisna kapsamında kalır. Ek bunu açıkça söylemez; bu okumanın tek dayanağı, nokta 5.1’deki açık „dünya genelindeki yıllık üretim” ifadesiyle olan karşıtlıktır.

Çok aşamalı araçlar için ücret konusunda ayrı bir kural vardır. Ek X 3.7 uyarınca son aşama üreticisi dahil her üretici, Madde 63 kapsamında yalnızca sorumlu olduğu aşama veya aşamalar için ücret alabilir; başka bir üreticinin web sitesi adresini veya iletişim bilgilerini vermek için ise hiç ücret alamaz.

Neye mal olmasına izin veriliyor

Madde 63 en çok tartışılan kısımdır. 63(1) uyarınca üretici, Madde 61(10)’da belirtilen kayıtlar dışındaki araç onarım ve bakım bilgilerine erişim için makul ve orantılı ücretler alabilir; bu ücretler, bağımsız işletmecinin bilgiyi ne ölçüde kullandığını hesaba katmayarak erişimi caydırmamalıdır. Ulusal makamlara, Komisyona ve teknik servislere erişim ücretsizdir. Bu iç atfa bir kez daha bakmakta fayda var, çünkü Madde 61’de yalnızca bir kayıt grubu vardır: bağımsız tamircilerin zaten ücretsiz eriştiği, 61(9)’daki merkezi veri tabanında tutulan onarım ve bakım kayıtları. 61(10) ise bireysel onaylı araçları bölümün dışında tutan fıkradır. İfade, AB Resmî Gazetesi L 151’de yayımlanan metinde de 2 Ağustos 2026 tarihli konsolide metinde de birebir aynıdır.

Madde 63(2), fiyat listesinin düzeyini değil biçimini belirler. Üretici, onarım ve bakım bilgisini (yeniden programlama veya teknik destek gibi işlem bazlı hizmetler dahil) saatlik, günlük, aylık ve yıllık olarak sunmak zorundadır; ücret, verilen erişim süresine göre değişir. Bunun yanında süreye göre değil işlem başına ücretlendirilen işlem bazlı erişim de sunulabilir. Üretici her iki sistemi de sunuyorsa seçimi bağımsız tamirciler yapar. Seçim markaya değil servise aittir.

Hiçbir yerde bir rakam belirlenmemiştir; ama fiyat denetimi „makul ve orantılı” ifadesinden de ibaret değildir. Yukarıda çok aşamalı araçlarla ilgili olarak gördüğümüz Ek X 3.7, başka bir üreticinin web sitesi adresi veya iletişim bilgileri için herhangi bir ücret alınmasını yasaklar. Lahika 4’ün 3.8 noktası ücreti sıfır olarak belirler: Ek X, nokta 2.9 kapsamında erişimi sağlamak için hiçbir ücret istenemez; tek istisna 2.9(c)’deki uzaktan erişim tesisidir ve bunun için gerekçeli ve orantılı ücretlere izin verilir. Bu formül, Madde 63(1)’dekinden farklıdır. Ek X 6.4, bağımsız olarak geliştirilmiş bir araç iletişim arayüzünün doğrulanması için kendi makul ve orantılı ücret kuralını içerir. Bunların hiçbiri bir rakam vermez; bu yüzden Madde 65’teki uyuşmazlık yolu metnin ifadesinden daha önemlidir.

Her markanın web sitesi, tek bir biçim

Ek X 2.1, bir üretici EN ISO 18541–2021’in Part 1 ila 4’üne ve EN ISO 18541–2018’in „Heavy duty specific provision” (ağır hizmet araçlarına özgü hüküm) başlıklı Part 5’ine uyduğunda, standartlaştırılmış format yükümlülüğüne uyulduğunu varsayar. Bunun yanında üç pratik nokta bulunur: tip onayı numarası sitede modele göre gösterilmelidir (6.8); güvenli alanların dışındaki kayıtta yalnızca ödemenin nasıl yapılacağını teyit eden bilgi istenebilir (6.7); 2026 değişikliğinden bu yana da bilgi bağımsız işletmecilere en geç aracın piyasaya sürüldüğü tarihte ulaşmalıdır (Ek X, nokta 7.5).

Güvenlik bilgisinin kendi sistemi var

Araç güvenlik özelliklerine erişim ayrı bir çitle çevrilmiştir. Ek X, Lahika 3, nokta 2.1.3 söz konusu güvenlik bilgisini, üreticinin araca yerleştirdiği ve aracın çalınmasını veya izinsiz kullanılmasını önleyen ve izlenip geri bulunmasını sağlayan özellikler olarak tanımlar. Üçüncü unsur bir filo için önemlidir: telematik izleme ve geri bulma işlevleri çitin dışında değil, içindedir. Ek X 6.2’ye göre gizlilik, bütünlük ve yeniden oynatma saldırılarına karşı koruma, güvenlik sertifikalarıyla karşılıklı kimlik doğrulama ve güvenli donanımda saklanan özel bir anahtar gerekir; 6.3 ise onayı Lahika 3’teki SERMI şemasına bağlar. Bu şema hem ağır hem hafif ticari araçları kapsar ve (AB) 2021/1244 sayılı Komisyon Yetki Devrine Dayalı Tüzüğü uyarınca 30 Temmuz 2023’ten itibaren uygulanır.

İşleyiş teknikten çok idaridir. Bir uygunluk değerlendirme kuruluşu işletmeciyi onaylar ve adı belirtilen çalışanları yetkilendirir; onay ve yetkilendirme, denetim sertifikalarının tarihinden itibaren 60 ay geçerlidir. Kuruluş, süre dolmadan altı ay önce her iki tarafı da bilgilendirir, bu süre içinde en az bir kez habersiz ve rastgele yerinde denetim yapar ve kayıtlarını beş yıl saklar. Olumsuz sonuç alan bir işletmecinin küçük eksiklikleri düzeltmek için 15 iş günü vardır. Onay, meşru bir ticari faaliyeti ve ilgili bir sabıka kaydının bulunmadığını gösteren belgelere dayanır; 6.3 ise emisyon performansına zarar verecek işlerin reklamını yapan veya bu işleri sunan işletmecileri dışarıda bırakır: kirlilik kontrol sistemlerini sökmek, emisyon hile düzenekleri takmak, tüketim izlemesi veya kilometre sayacı okumalarıyla oynamak ya da anma gücü dahil motor kontrol ünitesiyle oynamak. Üretici her erişim iznini VIN ve tarihle kaydeder ve kaydı beş yıl saklar. Komisyonun 2022/C 288/02 sayılı tebliği şemanın nasıl işlemesi gerektiğini açıklar; tebliğ bir rehberdir, ek bir yükümlülük değil.

Cihazlar, yeniden programlama ve 2026’daki yeniden yazım

Ek X 6.4, kontrol ünitelerinin yeniden programlanmasının, varyant kodlamanın ve yedek parça etkinleştirmenin üreticiye özel olmayan donanımda, üretici donanımına bağlı kalmadan, ISO 22900-2, SAE J2534-1, SAE J2534-2, TMC RP1210B veya SOVD standardı ISO/DIS 17978-1 uyarınca yapılabilmesini şart koşar; listedeki ağır ticari araç girişi RP1210B’dir. Nokta 6.5 iki şeyi kapsam dışı bırakır: bu gereklilik hız sınırlama cihazlarının veya kayıt cihazlarının yeniden programlanmasına uygulanmaz; dolayısıyla takograf üzerindeki çalışmalar bu hükümle bağımsız servislere açılmış olmaz.

23 Mart 2026’da kabul edilen ve AB Resmî Gazetesinde 3 Haziran 2026’da yayımlanan (AB) 2026/699 sayılı Komisyon Yetki Devrine Dayalı Tüzüğü, ekin büyük bölümünü siber güvenlik ekseninde yeniden yazdı. Bu değişikliğin omurgası nokta 2.9’dur. Aracın OBD bilgilerine, tanısına, onarım ve bakımına, izlenmesine ve muayenesine erişim için üretici, aşağıdaki üç yolun tamamı üzerinden araç içi veri akışına çift yönlü erişim sağlamalıdır: standartlaştırılmış veri bağlantı konektöründeki seri veri portu (ağır araçlar için BM 49 sayılı Regülasyonun Ek 9B’sinin 4.7.3. paragrafı, hafif araçlar için BM 154 sayılı Regülasyonun Ek C5’i); üreticinin ya yetkili ortaklarına, bayilerine ve tamircilerine sağladığı ya da kendisinin onarım ve bakım için kullandığı başka herhangi bir araç içi erişim yolu (Ethernet konektörleri, standartlaştırılmış OBD portundaki standart dışı pinler, satış sonrası hizmet entegrasyonu için kullanılan uygulama programlama arayüzleri, kablosuz yerel ağlar); üreticinin ya aynı ortaklarına, bayilerine ve tamircilerine sağladığı ya da uzaktan erişim için kendisinin kullandığı herhangi bir tesis. Son iki unsurda belirleyici sözcük veya’dır. Bir üreticinin bayilerine verdiği ama kendisinin hiç kullanmadığı bir uzaktan erişim tesisi bu yükümlülüğün kapsamındadır; kendisinin kullandığı ama kimseye vermediği bir araç içi yol da öyledir.

Araç hareket hâlindeyken üretici veri akışını salt okunur hâle getirebilir; ancak bunun koşulu, aynı kısıtlamayı kendi yetkili ortaklarına, bayilerine ve tamircilerine de uygulamasıdır. Aynı nokta, üreticinin (AB) 2019/2144 sayılı Tüzüğün Madde 4(5)(d) ve Ek II, satır D4 hükümlerine ve (AB) 2024/1257 sayılı Tüzüğün Madde 4(7), 4(8) ve 6(3) hükümlerine uyum için gerekli ve orantılı olduğu ölçüde veri akışına erişime koşullar koymasına da izin verir. Lahika 4 bu koşullara üst sınır koyar; ancak kendi 1.1 noktası bu sınırı yalnızca 2.9(a) ve (b)’deki iki araç içi yolla sınırlar, 2.9(c) kapsamındaki uzaktan erişim ise bunun dışında kalır. Dolayısıyla ortada koşulsuz bir hak değil, koşulları üç yoldan ikisinde sınırlandırılmış koşullu bir hak vardır.

Bu sınırın içinde liste dardır. Şu işlemler için erişim kimlik bilgisi verilmesi, tanı cihazının ve üreticisinin kimlik doğrulamasına bağlanamaz: tanı arıza kodlarını okumak, VIN’i okumak ve generic ya da OBD tarama cihazıyla sınırsız erişimin (AB) 2017/1151 veya (AB) 2024/1257 sayılı Tüzük uyarınca zorunlu olduğu ya da BM 49, 83, 168 veya 154 sayılı Regülasyonlarda öngörüldüğü durumlarda veri okumak ve arıza kodlarını silmek (Lahika 4, nokta 3.1). Bu son istisnanın her iki dalı da okunmalıdır: BM 49 sayılı Regülasyon listedeki ağır ticari araç girişidir; dolayısıyla kamyon veya otobüs için ilk dal değil ikinci dal geçerlidir. Erişim kimlik bilgileri verildiği andan itibaren en az 30 gün geçerlidir; ancak OBD bilgisine erişim araçta bir değişiklik gerektiriyorsa üretici bu süreyi 24 saatle sınırlayabilir (Lahika 4, nokta 7.3 ve 7.4). Lahika 4, nokta 7.5 de bir servis gününün büyük kısmını bu sınıfa sokar: aktüatörleri etkinleştirmek, arıza kodlarını silmek, servis ışıklarını sıfırlamak, parçaları değiştirmek ve başlatmak, kalibrasyon, varyant kodlama ve yeniden programlama. Bir üretici şüpheli kötüye kullanım veya bir siber güvenlik olayı nedeniyle erişimi askıya alırsa aynı anda onay makamını bilgilendirmelidir; makamın da bu bildirimden itibaren gerekçeleri incelemek ve askıya alma açıkça haksız veya orantısızsa erişimin yeniden sağlanmasını istemek için on günü vardır (Lahika 4, nokta 10.5). Ek ayrıca bağımsız tanı cihazı üreticilerine yazılımın ve arayüzlerin açılması için takvime bağlanmış son tarihler içerir; bunlar arasında 23 Eylül 2026, 23 Aralık 2026, 23 Haziran 2027 ve 23 Haziran 2028 vardır.

Değişiklik, onarım ve bakım bilgisi sayılan şeylerin kapsamını da genişletti: sürücü destek sistemleri için kalibrasyon ve onarım verileri, doğru yazılım güncellemesini veya varyant kodlamasını belirlemek için gereken bilgiler ile çekiş bataryası sistemleri ve bunların değiştirilebilir modülleri için tanı verileri. Almanya’da ve Büyük Britanya’da yüksek gerilim sistemi üzerinde kimlerin çalışabileceği ayrı bir konudur ve Yüksek gerilimli kamyon ve otobüslerde kimler çalışabilir yazısında ele alınır.

Bir üretici uymadığında

Madde 64’e göre üretici, tip onayından itibaren altı ay içinde onay makamına bölüme uyduğunun kanıtını sunmalıdır. Madde 65, bu makamın uyumu her zaman, kendi inisiyatifiyle veya bir şikâyet üzerine denetlemesine izin verir. Bağımsız bir işletmeci ya da bağımsız işletmecileri temsil eden bir ticaret birliği şikâyette bulunursa makam, talepten itibaren üç ay içinde denetim yapmalı ve sonuçları bildirmelidir. Başvurulabilecek önlemler arasında tip onayının geri alınması veya askıya alınması ile para cezaları vardır.

Anlatılan yol tip onayı yoludur, ama tek yol değildir. Bir bayilik sözleşmesinin bayinin bağımsız bir servise parça satmasını engelleyip engelleyemeyeceği rekabet hukuku sorusudur ve motorlu taşıtlara ilişkin grup muafiyeti olan (AB) 461/2010 sayılı Komisyon Tüzüğü kapsamında çözülür. Bu tartışmanın döndüğü iki terimin hiçbiri orada tanımlanmaz: Tüzüğün 1. maddesindeki tanımlar dikey anlaşma ve dikey kısıtlamadan başlar, yetkili ve bağımsız tamirciler ile distribütörlerden geçerek motorlu taşıt, yedek parça ve seçici dağıtıma kadar gider ve orada biter. „Orijinal” ve „eşdeğer kalitede” parçalar konusunda ise yollar burada ayrılır. „Eşdeğer kalite” için yalnızca Komisyonun Supplementary Guidelines belgesinin (2010/C 138/05) 20. paragrafında yer alan bir soft-law testi vardır: parça, kullanımı yetkili ağın itibarını tehlikeye atmayacak kadar yüksek kalitede olmalıdır; üretici de belirli bir parçanın bu koşulu karşılamadığına dair kanıt sunabilir. Bu ifade (AB) 2018/858 sayılı Tüzükte hiçbir yerde geçmez. „Orijinal parça veya ekipman” ise tam tersidir. Aynı Guidelines’ın 19. paragrafı kendi başına bağımsız bir anlam vermez; tanımı aktarır ve bu yazının konusu olan tüzüğün, yani (AB) 2018/858 sayılı Tüzüğün 55(5) maddesinin ikinci alt fıkrasına atıf yapar. Buna göre orijinal parça veya ekipman, araç üreticisinin söz konusu aracın montajı için verdiği spesifikasyonlara ve üretim standartlarına göre üretilen parça veya ekipmandır. Doğrudan uygulanabilir bir tüzükteki bu tanım bağlayıcıdır; ancak „bu maddenin amaçları doğrultusunda” kaydıyla verildiği için metnin tamamında değil, Madde 55 içinde bağlayıcıdır. İki kapı, iki farklı makam. Tip onayı tarafındaki firmaların listesi kısadır: Avrupalı kamyon ve otobüs üreticileri. Her biri, bilgilerinin bulunması gereken web sitesini belirten Ek X, Lahika 1’deki sertifikayı imzalar.

Bu bölüm mülkiyet değil, erişim hakkı verir: Ek X 6.1’e göre bilgiyi çoğaltmak veya yeniden yayımlamak isteyen herkes doğrudan üreticiyle anlaşmalıdır.