Zorunlu sürücü destek sistemleri: Ek II'deki dört tarih

İkinci el araç sahasında 2022 model bir çekiciyle 2025 model bir çekiciyi yan yana koyun; ikisinin teknik föyü de araçların hangi güvenlik sistemlerini yasal olarak taşımak zorunda olduğunu söylemez. (AB) 2019/2144 sayılı Tüzük, yani AB Genel Güvenlik Tüzüğü, genellikle Temmuz 2022’de birden devreye girmiş gibi anlatılır. Madde 19 gerçekten de tüzüğün 6 Temmuz 2022’den itibaren uygulandığını söyler (bir dizi yetkilendirme hükmü ise 5 Ocak 2020’den itibaren uygulanır); ama bu tarih çerçevenin işlemeye başladığı tarihtir, herhangi bir sistemin zorunlu hâle geldiği tarih değil. Sistemlere ilişkin tarihler Ek II’dedir ve orada dört farklı tarih takımı vardır.

Bir tüzük, dört takvim

Ek II, gereklilikleri araç kategorilerine göre gösteren bir tablodur; dolu her hücrede bir harf vardır (A, B, C, D, X veya IF) ve bu harf tablonun altındaki bir açıklamaya gönderme yapar; bunlardan yalnızca ilk dördü tarihtir. Madde 16 bu açıklamalardaki tarihlerin ne işe yaradığını belirtir: (a) bendi ulusal makamları, uygun olmayan yeni bir tipe AB veya ulusal tip onayını reddetmekle yükümlü kılar; (b) bendi yeni araçların uygunluk belgelerini artık geçerli saymama ve tescili yasaklama yükümlülüğü getirir; (c) bendi ise uygun olmayan bileşenlerin ve ayrı teknik ünitelerin piyasaya sürülmesini yasaklar.

Buradan iki şey çıkar. Not A yalnızca tek bir tarih, yani tescil yasağının tarihini verir; hiçbir tip onayı tarihi vermez. Aşağıdaki C2 ve C8 satırları nedenini gösterir: bu harfi taşıyan gereklilikler, bu tüzük öncülünün yerini almadan önce de bağlayıcıydı ve yeni bir onay kesim tarihi koymaya gerek yoktu. Not A’yı böyle okumak bizim yorumumuzdur. Diğer üç nottaki boşluk ise asıl meseledir: B ve C notları iki kesim tarihi arasında iki yıl bırakır, not D ise üç yıl; bu çıkarma da bize aittir. Bu boşluk içinde üretici, ilk kesim tarihinden önce onaylanmış bir tipin araçlarını tescil ettirmeye devam edebilir; bu yüzden bir sistem yeni tipler için, yeni araçlar için zorunlu hâle gelmesinden çok önce zorunlu olur.

Her motorlu taşıtın taşımak zorunda olduğu yedi sistem

Madde 6(1), tüm kategoriler için geçerli olan listedir: akıllı hız asistanı, alkol kilidi montaj kolaylaştırması, sürücü uykululuk ve dikkat uyarısı, gelişmiş sürücü dikkat dağınıklığı uyarısı, acil durum fren sinyali, geri manevra algılama ve olay veri kaydedici. Ek II’nin M2, M3, N2 ve N3 sütunlarında okunduğunda bu yedi sistemin ortak bir takvimi olmadığı görülür.

Yedi sistemden beşi not B, biri not C, biri de not D taşır. Bu sayım bize aittir; Ek II bir toplam vermez. İkinci el sahasındaki sorunun yanıtı da buradadır. Haziran 2024’te tescil edilmiş bir araçta yasal olarak yedisinin hiçbiri bulunmayabilir. Ağustos 2024’te tescil edilen bir araçta ise not B kapsamındaki beş sistem bulunmak zorundadır. Sonraki iki satır yıla göre değil, onaya göre okunmalıdır. 7 Temmuz 2024’ten önce onaylanmış bir tipe göre üretilmiş 2025 model bir kamyon veya şehirlerarası otobüs gelişmiş sürücü dikkat dağınıklığı uyarısı taşımak zorunda değildir, çünkü not C tescili ancak 7 Temmuz 2026’dan itibaren durdurur; 7 Temmuz 2024’te veya sonrasında onaylanmış bir tipe göre üretilmiş olan ise bu sistemi taşımak zorundadır, çünkü Madde 16(a) önce yeni tip onaylarını kapatır. İkisinde de olay veri kaydedici bulunması gerekmez: not D yeni bir tipe onayı 7 Ocak 2026’dan itibaren reddeder ve tescili 7 Ocak 2029’dan itibaren yasaklar; iki tarih de aracın üretiminden sonradır.

Olay veri kaydedici, ikiye ayrılan satırdır

E5, yedi sistem arasında not harfi araç kategorisine göre değişen tek gerekliliktir. M1 ve N1 sütunlarında not harfi B’dir ve satır (AB) 2022/545 sayılı Yetki Devrine Dayalı Tüzük ile BM 160 sayılı Regülasyon kapsamındadır. M2, M3, N2 ve N3 sütunlarında ise not harfi D’dir ve bu kategoriler için mevzuat hücresi 2024’e kadar boştu. Hücreyi (AB) 2024/2220 sayılı Yetki Devrine Dayalı Tüzük doldurdu: Madde 1 düzenlemeyi M2, M3, N2 ve N3 ile sınırlar, Madde 2 sistemin BM 169 sayılı Regülasyona ve düzenlemenin kendi 3 ila 5. maddelerine uymasını şart koşar, Madde 7 de düzenlemeyi 7 Ocak 2026’dan itibaren uygular.

Kaydedicinin ne yapması gerektiği sıkı biçimde belirlenmiştir. Ana tüzüğün 6(4)(b) ve 6(5) maddeleri uyarınca kaydedici devre dışı bırakılamaz ve VIN’in araç gösterge bölümünün son dört hanesini veya aracı, sahibini ya da zilyedini tanımlayan başka herhangi bir bilgiyi saklayabilecek nitelikte olmamalıdır. (AB) 2024/2220 sayılı Yetki Devrine Dayalı Tüzüğün 4. maddesi, verilerin makine tarafından okunabilir biçimde standart veri bağlantı konektöründeki seri veri portundan, bir çarpışma bu portu devre dışı bırakmışsa doğrudan bağlantıyla alınabilmesini şart koşar; veriler özellikle kablosuz arayüzlerden ya da aracın kilidi açılmadan veya alet kullanılmadan erişilebilen herhangi bir arayüzden alınabilir olmamalıdır.

Akıllı hız asistanı bir hız sınırlayıcı değildir

D8, en sık yanlış tanımlanan satırdır. Madde 6(2)(d), akıllı hız asistanının “sürücülerin sistemin önerdiği araç hızını aşma imkânını etkilemeyeceğini” açıkça belirtir; Madde 6(2)(b) de sistemin kapatılabilir olmasını zorunlu kılar. (AB) 2021/1958 sayılı Yetki Devrine Dayalı Tüzük bunun nasıl yapılacağını belirler. Ek I’inin 2.1 noktası uyarınca sistem, bir hız sınırı bilgi işlevi ile birlikte ya bir hız sınırı uyarı işlevinden ya da bir hız kontrol işlevinden oluşur. Bu bir alt sınırdır, iki seçenekten birini dışlayan bir tercih değildir: nokta 3.6.5, uyarı işlevi üzerine kurulu bir sistemin, nokta 3.6.1.4’ün geçersiz kılma ve olumlu eylem gerekliliklerine uyulması koşuluyla hız kontrolüne benzer özellikler de taşımasına izin verir. Üretici hız kontrol işlevini seçerse nokta 3.6.1.1, sistemin ağır bir araçta nasıl müdahale edebileceğini sınırlar: sistem “aracın tahrik gücünü ve aktarma organı torkunu azaltarak” işler ve “M1 ve N1 kategorilerindeki araçlar hariç, aracın servis fren sistemini devreye sokmayacaktır; M1 ve N1’de aracın servis fren sistemi devreye sokulabilir”; retarder gibi bir sürekli fren “yalnızca SCF tahrik gücünü asgariye indirdikten sonra devreye giriyorsa dahil edilebilir”; ayrıca “aracın yavaşlama oranı ≤ 3,0 m.s⁻² olacaktır”. Nokta 3.6.1.4, sürücünün müdahaleyi olumlu bir eylemle geçersiz kılabilmesini zorunlu kılar ve bunun tek yolunun gaz pedalına kickdown olduğu tasarımları yasaklar. Türkiye’de kamyon, çekici ve otobüs için yol türüne göre geçerli hız sınırları ise Karayolları Trafik Yönetmeliği’nin hız tablosunda yer alır; tablo Kamyon ve tır hız sınırları yazısında incelenir.

Devre dışı bırakma da aynı ayrıntıyla düzenlenmiştir. Nokta 3.2.1, sürücünün sistemi tamamen veya kısmen kapatmasına izin verir; nokta 3.2.1.1 ise sistemin, aracın ana kumanda anahtarının her etkinleştirilmesinde normal çalışma moduna kendiliğinden dönmesini sağlar. Bu dönüş, isteğe bağlı olarak sürücü kapısının o arada açılmış olması koşuluna bağlanabilir. Bir madde ise güvenlikten çok maliyet hesabını ilgilendirir. Nokta 3.4.2.5.5.2 yalnızca harita verisine değil, gerekli performans için elektronik verinin kullanıldığı her duruma uygulanır: bu durumda güncellemeler, üretim tarihinden itibaren yedi yıl boyunca, veri harita tabanlıysa en az yılda bir kez, araç sahiplerine ücretsiz sunulmalıdır. Maddeye göre örneğin ortak depolama ortamlarının, bilgisayar ve işletim sistemi kullanımının, özel veya mobil internet ücretlerinin ve yetkili bir satıcıya, tamirciye, distribütöre veya bağımsız bir tamir işletmesine gitme masraflarının olası maliyeti bu ücretsizliğin dışındadır. Sonraki güncellemeler için makul bir ücret istenebilir. Nokta 3.4.2.5.5.1 daha da ileri giderek, üreticinin hız sınırı belirlemenin güvenilirliğini üretim tarihinden itibaren en az 14 yıl boyunca korumasını şart koşar. Hariç tutulan masraflar ve yedinci yıldan sonraki ücret, ikinci el bir araçta mekanik herhangi bir sorundan önce karşınıza çıkan kalemlerdir; bunlar, ikinci el bir kamyon alırken zaten ilk sırada gelen kontrollere eklenir.

Alkol kilidi kolaylaştırması bir kablolamadır, alkolmetre değil

Madde 3(4), alkol kilidi montaj kolaylaştırmasını “motorlu taşıtlara satış sonrası alkol kilidi cihazlarının takılmasını kolaylaştıran standart bir arayüz” olarak tanımlar. Araçla birlikte hiçbir kilit cihazı verilmez. (AB) 2021/1243 sayılı Yetki Devrine Dayalı Tüzük, Ek I’in 1. noktasında, kolaylaştırmanın EN 50436-1:2014 veya EN 50436-2:2014+A1:2015 standardına uygun bir cihazın takılmasına veya sonradan takılmasına izin vermesini, 2. noktasında ise her aracın EN 50436-7:2016’ya göre hazırlanmış bir montaj belgesine uygun olmasını zorunlu kılar. Nokta 3.4 takılı bir cihazın ne yapabileceğini sınırlar: cihaz yalnızca çalıştırma sürecine ya da ana kumanda anahtarı etkinleştirildiğinde aracın kendi gücüyle hareket etmesine izin verilip verilmemesine müdahale edebilir ve “çalışan bir motoru veya hareket hâlindeki bir aracı etkilemeyecektir”.

Yalnızca otobüs ve kamyonların taşıdığı şeyler

Madde 9, M2, M3, N2 ve N3 için Madde 6’ya ek gereklilikler getirir. 2. fıkra, bir şerit takip uyarı sistemi ve gelişmiş bir acil frenleme sistemi zorunlu kılar. 3. fıkra ayrı bir sistem için ayrı bir yükümlülüktür: aracın önünde veya yolcu tarafında yakın mesafedeki yaya ve bisikletlileri algılayıp uyarı verebilen ya da çarpışmayı önleyebilen gelişmiş sistemler. 5. fıkra, aracın, sürücünün önündeki ve yanındaki kör noktaları azaltarak sürücü koltuğundan savunmasız yol kullanıcılarının doğrudan görülmesini kolaylaştıracak şekilde tasarlanmasını zorunlu kılar. 6. fıkra yalnızca kapasitesi sürücü hariç 22 yolcuyu aşan ve sık yolcu hareketine izin verecek şekilde ayakta yolcu alanlarıyla inşa edilmiş M2 ve M3 araçları için geçerlidir; bu araçlar, tekerlekli sandalye kullanıcıları dahil hareket kabiliyeti kısıtlı kişilerin erişebileceği şekilde tasarlanıp inşa edilmelidir. Asıl işi amaç ifadesi görür (arızi bir ayakta yolcu alanı, sık hareket için inşa edilmiş bir alan değildir) ve eşiği aracın büyüklüğünden çok otobüs tip onayında kullanılan yolcu sınıflarına yaklaştırır.

C14 motorlu taşıtla sınırlı kalmaz: ağır ticari araçlar için lastik basıncı izleme O3 ve O4 sütunlarında da not B taşır; dolayısıyla ağır römorklara da uygulanır.

Not A taşıyan iki satır, yeni olmayan gerekliliklerdir. (AT) 661/2009 sayılı Tüzük, 10(1) ve 10(2) maddeleriyle M2, M3, N2 ve N3 için zaten gelişmiş bir acil frenleme sistemi ve bir şerit takip uyarı sistemi zorunlu kılıyordu; Madde 13(12) uyarınca tip onayı 1 Kasım 2013’ten itibaren reddediliyor, Madde 13(13) uyarınca tescil 1 Kasım 2015’ten itibaren yasaklanıyordu. Bu iki yükümlülükten hiçbiri koşulsuz değildi: Madde 10’un her iki fıkrası da “Madde 14(3)(a) uyarınca belirlenen istisnalar saklı kalmak kaydıyla” ifadesiyle başlıyordu ve istisnalar usulüne uygun biçimde getirilmişti. Frenleme için (AB) 347/2012 sayılı Komisyon Tüzüğünün 1. maddesi, şerit takibi için de (AB) 351/2012 sayılı Komisyon Tüzüğünün 1. maddesi, Ek II not (4)’ün bugün saydığı altı araç grubunun aynısını kapsam dışı bırakıyordu; bunların ilki, 3,5 ile 8 ton arasındaki N2 kategorisi yarı römork çekicileriydi. Frenleme tüzüğü kendi tarihlerini daha da erteledi: Madde 3(2), 1 Kasım 2015 tescil yasağını onay seviyesi 2 gereklilikleri olmadan ve arka aksı havalı süspansiyonlu olmayan araçları istisna tutarak uyguladı; Madde 3(4) ise tam yükümlülük için tescili ancak 1 Kasım 2018’den itibaren yasakladı.

EUR-Lex, (AT) 661/2009 sayılı Tüzüğü artık yürürlükte olmayan, geçerliliği 5 Temmuz 2022’de sona ermiş bir metin olarak kaydeder; (AB) 2019/2144 sayılı Tüzüğün 18(1) maddesi onu her iki uygulama tüzüğüyle birlikte yürürlükten kaldırmış, Madde 9(2) ise bu iki gerekliliği yeniden getirmiştir. Dolayısıyla bu altı grubun dışında kalan, arka aksı havalı süspansiyonlu ve 2016’da sıfır olarak tescil edilmiş bir çekicide ikisi de zaten vardı; bunları yakın zamanın bir yeniliği gibi sunan satıcı, on yıllık bir gerekliliği anlatıyor demektir. Aynı yıla ait 3,5 ile 8 ton arasındaki bir N2 yarı römork çekicisinde ise ikisinin de bulunmaması yasaldı; bu ağırlığın üzerindeki çelik yaylı bir araçta da acil frenleme sistemi bulunmaması yasaldı.

Öbür uçta B9, tablonun en yeni satırıdır. (AB) 2025/1122 sayılı Yetki Devrine Dayalı Tüzük, M2, M3, N2 ve N3 için BM 167 sayılı Regülasyonu ekleyene kadar doğrudan görüş satırına bağlı hiçbir mevzuat yoktu. Satır not D taşır; dolayısıyla yeni tipler için onaylar 7 Ocak 2026’da, tesciller ise 7 Ocak 2029’da kapanır. Uygunluk takvimi, güncel kamyon kabini tasarımının gerisinden gelir.

Not (4), çerçevenin kazara genişlediği yerdir

C2 ve C8 satırları, altı araç grubunu muaf tutan bir dipnot taşır: azami kütlesi 3,5 tonu geçen ama 8 tonu geçmeyen N2 kategorisi yarı römork çekicileri; BM 107 sayılı Regülasyonun 2.1 paragrafında tanımlandığı şekliyle Sınıf A, Sınıf I ve Sınıf II’deki M2 ve M3 kategorisi araçlar; aynı üç sınıftaki M3 kategorisi körüklü otobüsler; M2, M3, N2 ve N3 kategorilerindeki arazi araçları; bu kategorilerdeki özel amaçlı araçlar; bu kategorilerde üçten fazla aksı olan araçlar. Altı gruptan yalnızca ikisi yolcu sınıfına bağlıdır; bu yüzden yalnızca sınıfa dayanılarak ileri sürülen bir muafiyet her iki yönde de eksik kalır. Bu da ikinci el otobüs alırken, araç diğer dört gruptan birine giriyorsa önem taşır.

Model yılına değil, onaya bakın

Madde 16(b) tescil yasağını uygunluk belgesine bağlar; Madde 15(1) ise bu tüzük ilgili gereklilikleri değiştirmediği veya yeni gereklilik eklemediği sürece (AT) 78/2009, (AT) 79/2009 veya (AT) 661/2009 sayılı Tüzükler kapsamında 5 Temmuz 2022’ye kadar verilmiş AB tip onaylarını korur. İkisi birlikte şunu gösterir: takvim yapım yılına veya pazarlama nesline göre değil, aracın üretildiği onaya ve tescil tarihine göre işler.

Bu yüzden satın alma şartnamesinde işe yarayan referans, Ek II kodu ve BM Regülasyonu numarasıdır. “Kör nokta tespiti” bir satış ifadesidir; BM 151 sayılı Regülasyon kapsamındaki B6 gerekliliği ise bir onay makamının doğrulayabileceği bir şeydir. Kategoriler (AB) 2018/858 sayılı Tüzüğün 4. maddesinden gelir (N2: 3,5 ile 12 ton arası; N3: 12 tonun üzeri; M2 ile M3 arasındaki ayrım ise 5 tonda) ve kategoriyi, kodu ve BM Regülasyonunu belirten bir şartname, uygunluk belgesiyle karşılaştırılarak kontrol edilebilir. Aynı işlev için kullanılan bir marka adı ise kontrol edilemez. Bazı üreticiler bu kısaltmaları gerçekten de broşürlerine koyuyor: güncel Iveco Eurocargo broşürü AEBS, LDWS, BSIS, MOIS, ADDW, ISA, ESS ve TPMS’i adıyla sayıyor; ama broşür yine de uygunluk belgesi değildir.