Otobüs sınıfları: UN R107'ye göre I, II, III, A ve B

BM 107 sayılı Regülasyon kapsamında bir otobüs sınıfı, bir pazarlama etiketi değil, bir tip onayı statüsüdür. Sınıf; ayakta yolcuya izin verilip verilmediğini ve her ayakta yolcu için hesaba katılan alanı, asgari servis kapısı sayısını, geçit ölçeğini ve onayda yolcu başına varsayılan ağırlığı belirler.

Sınıflar nereden geliyor

(AB) 2018/858 sayılı Tüzüğün 4. maddesi, yolcu araçlarını koltuk sayısı ve ağırlığa göre ikiye ayırır: M2, sürücününki dışında sekizden fazla oturma yeri bulunan ve azami kütlesi 5 tonu geçmeyen araçları kapsar; M3 ise aynı koltuk sayısında 5 tonun üzerindeki araçları kapsar — ikisi de “regardless of whether those motor vehicles have space for standing passengers” (ayakta yolcu için yer olup olmadığına bakılmaksızın). İkisi de aracın ayakta yolcu için nasıl inşa edildiği hakkında hiçbir şey söylemez.

BM 107 sayılı Regülasyon ise bunu söyler. Tek katlı, çift katlı, rijit veya körüklü her M2 veya M3 aracına uygulanır (paragraf 1.1); güvenlikli mahkûm nakli, ambulanslar, arazi araçları ve özellikle okul çocuğu taşımak için tasarlanmış araçlar hariçtir (paragraf 1.2). Ardından araçları kapasiteye göre ikiye ayırır: sürücü hariç 22’den fazla yolcu taşıyanlar Sınıf I, II ve III (paragraf 2.1.1); 22 veya daha az yolcu taşıyanlar Sınıf A ve B (paragraf 2.1.2). Paragraf 2.1.1.4 uyarınca bir araç birden fazla sınıfa ait sayılabilir (“may be regarded as belonging in more than one Class”) ve karşılık geldiği her sınıf için onaylanabilir (“may be approved for each Class to which it corresponds”). Aşağıdaki rakamlar, AB Resmî Gazetesinin 29 Ocak 2026’da yeniden yayımladığı metinden (2026/139) alınmıştır; bu metin, 8 Ekim 2022’den beri yürürlükte olan 10. seriye ve Mayıs 2026’dan beri yürürlükte olan 11. seriye kadarki tüm geçerli metni kapsar.

Sınıf I: ayakta yolcular için inşa edilmiş

Paragraf 2.1.1.1, Sınıf I’i, sık yolcu hareketine izin vermek üzere ayakta yolcu alanlarıyla inşa edilen araçlar olarak tanımlar. Bundan sonra kapasite bir hesap meselesidir: Ek 11, paragraf 3.2.3.2.1, Sınıf I ve A’da bir ayakta yolcu için standart alanı 0,125 m², yolcu ağırlığını ise 68 kg olarak belirler.

Bu hesap iki aşamada yapılır. Ek 3, paragraf 7.2.2.1, toplam yolcu alanı S0’ı taban alanından başka kalemlerin yanı sıra sürücü bölmesini, kapı basamaklarını, yalnızca eşya veya bagaja ayrılmış alanı, merdivenleri ve (paragraf 7.2.2.1.3) dikey açıklığın 1.350 mm’nin altına düştüğü her bölümü düşerek bulur; bu ölçü için Sınıf A ve B’de “may be reduced to 1 200 mm” (1.200 mm’ye düşürülebilir) denir. Paragraf 7.2.2.2 ise yalnızca Sınıf A, I ve II için ayakta yolcu alanı S1’i S0’dan başka kalemlerin yanı sıra şunları düşerek bulur: aşırı eğimli yerler, tüm koltuklar doluyken ayakta bir yolcunun erişemediği her yer, paragraf 7.7.5.1’deki geçit yüksekliğinden alçak her alan, sürücü koltuğunun önündeki taban, katlanmayan her koltuğun önündeki 300 mm (yana dönük bir koltukta bu ölçü için, tekerlek kemeri koşulu aranmaksızın, “may be reduced to 225 mm” (225 mm’ye düşürülebilir) denir; paragraf 7.2.2.2.5) ve 400 × 300 mm’lik bir dikdörtgenin sığmadığı her yüzey.

Kapı sayısı hızla artar: Sınıf I ve A için paragraf 7.6.1.1, 9 ila 45 yolcuda en az bir servis kapısı, 46 ila 70’te iki, 71 ila 100’de üç (çift katlıda iki) ve 100’ün üzerinde dört servis kapısı şart koşar. Körüklü bir aracın her rijit bölümünde en az bir kapı, Sınıf I körüklü bir aracın ön bölümünde ise iki kapı bulunmalıdır. Bu tablo, toplam çıkış sayısına ilişkin ayrı bir tabloyla birlikte işler; ikisi birlikte otobüs kapıları ve acil çıkışlar yazısında ele alınır.

Beş sınıf arasında en geniş geçit ölçeği Sınıf I’indir: tek katlı bir araç için Ek 4, Şekil 6 bu ölçeği toplam 1.900 mm yükseklikte, 450 mm’lik alt silindir ve 550 mm’lik üst silindirle tanımlar; şekle eklenen notlar, geçidin arkaya doğru bölümlerinde yüksekliğin 100 mm azalmasına ve alt silindirin 400 mm’ye inmesine izin verir. Geçit eğimi boyuna yönde yüzde 8, enine yönde yüzde 5 ile sınırlıdır (paragraf 7.7.6); Ek 4, Şekil 8, yerden ilk basamağı 340 mm, sonraki her basamağı 250 mm ile sınırlar (en arkadaki aksın gerisindeki bir kapıda 300 mm). Sınıf I, aşağıda ele alınan Ek 8’e tabi olduğundan, Ek 8 kapısı/kapılarındaki erişim geçidinde ve geçidin tamamında basamak yüksekliği daha da düşük, 200 mm ile sınırlıdır (Ek 8, paragraf 3.1). Koltuk aralığı Regülasyonun izin verdiği en küçük değerdir: sırtlıklar arasında 650 mm — Sınıf I’in Sınıf A ve B ile paylaştığı bir rakam (paragraf 7.7.8.4.1).

Paragraf 5.2, Sınıf I’in kendine özgü erişilebilirlik yükümlülüğünü belirler: araç, hareket kısıtlılığı olan kişiler için erişilebilir olmalıdır — en az bir tekerlekli sandalye kullanıcısı ve bir açık bebek arabası dahil (“including at least one wheelchair user and one unfolded pram or pushchair”) — Ek 8 uyarınca: en az 750 mm genişliğinde, 1.300 mm uzunluğunda ve 1.400 mm yüksekliğinde bir tekerlekli sandalye alanı; bir biniş cihazı, asansör veya rampa ile donatılmış, servis kapısı niteliğinde en az bir tekerlekli sandalye erişim kapısı — bir rampanın kullanılabilir yüzeyi en az 800 mm genişliğinde olmalı ve 150 mm’lik bir kaldırıma inen eğimi yüzde 12’yi aşmamalıdır (“should not exceed 12 per cent” — Regülasyonun burada kullandığı kelime “shall” değil, “should”dur); en az bir servis kapısında en fazla 250 mm’lik ilk basamak ya da biri giriş biri çıkış olmak üzere iki kapı açıklığında en fazla 270 mm; dört öncelikli koltuk (paragraf 7.7.8.5.3) — aşağıda kendi bölümlerinde belirtildiği gibi, Sınıf II ve A da sırasıyla iki ve bir öncelikli koltuğa ihtiyaç duyar. Alçak tabanlı bir araç (paragraf 2.1.4), ayakta yolcuya ayrılan alanın en az yüzde 35’inin — körüklü bir araçta ön bölümünün, çift katlı bir araçta alt katının — basamaksız olduğu ve en az bir servis kapısına erişim içerdiği bir Sınıf I, II veya A aracıdır. Tanım bir sınıf gerektirdiği için üreticinin kendi “alçak tabanlı” ifadesi bunu belirlemez: Mercedes-Benz Citaro için paragraf 2.1.4’ün belirli bir otobüsü kapsayıp kapsamadığı, veri föyünün belirtmediği bir sınıfa bağlıdır.

Sınıf II: esasen oturarak, sınırlı ayakta

Paragraf 2.1.1.2, Sınıf II’yi esas olarak oturan yolcu taşımak üzere inşa edilmiş, ancak geçitte ve/veya iki çift koltuğa ayrılan alanı aşmayan bir bölgede ayakta yolcuya izin verecek şekilde tasarlanmış araçlar olarak tanımlar. Üreticiler, bu sınırın iki yanındaki araçları kendi ifadeleriyle tanımlar. MAN, Lion’s City 12 E LE’yi hem şehir içi ulaşım (class 1) hem de çevredeki bölgesel ulaşım (class 2) için uygun olarak tanımlar (“for both urban transport (class 1) and for regional transport in surrounding areas (class 2)”), ama bu bir onay değil bir satış tanımıdır ve o sayfa için açılan hiçbir MAN belgesi herhangi bir Lion’s City’yi bir R107 sınıfına bağlamaz. Iveco, Crossway için Sınıf II ve Sınıf III seçeneklerini broşür metninde belirtir, ama normal tabanlı Crossway’in hiçbir veri föyü bir varyanta sınıf atamaz; yalnızca ayrı bir Low Entry ELEC föyünün başlığında “Classe II” yazar.

Ağırlık varsayımları da buna göre değişir: yolcu başına 3 kg el bagajı dahil 71 kg, ayakta yolcu için standart alan 0,15 m². Kapı şartı hafifler: 70 yolcuya kadar bir, 71 ila 100 arası iki, 100’ün üzerinde üç. Geçit ölçeği 1.900 mm yüksekliği ve 550 mm üst silindiri korur, ancak alt silindiri 350 mm’ye daraltır. Koltuk aralığı 680 mm’ye çıkar, yerden ilk basamak en az bir servis kapısında 380 mm’ye kadar olabilir (diğerlerinde 400 mm, yalnızca mekanik süspansiyonda 430 mm) ve iki öncelikli koltuk şarttır.

Beyan edilen bagaj ağırlığı bir Sınıf II özelliği değildir: Ek 11, paragraf 3.2.3.2.1, bu donanımı olan her araç için (sınıfı ne olursa olsun) B değerini bagaj bölmesi hacminin metreküpü başına en az 100 kg, çatı bagajı BX değerini ise en az 75 kg/m² olarak belirler. Tek istisna sınıfa değil gövdeye bağlıdır: çift katlı araçlar çatıda bagaj taşınması için donatılamaz (“shall not be equipped for the carriage of baggage on the roof”), dolayısıyla bunların BX’i sıfırdır. Sınıf II, acil çıkış kapıları ve pencerelerinin yanı sıra tahliye kapaklarını da (30 yolcuya kadar bir, üzerinde iki) Sınıf III ve B ile paylaşır. Bu üç sınıf ayrıca üst yapı mukavemetine ilişkin BM 66 sayılı Regülasyon kapsamındadır: AB’nin 2011’de yayımladığı metinde (02 değişiklik serisi) Regülasyon, 16’dan fazla yolculu tek katlı, rijit veya körüklü M2 ve M3 araçlarından bu üç sınıfa uygulanır. Sınıf I bu kapsamın dışındadır, ancak paragraf 1.2 uyarınca, üreticinin talebi üzerine, Regülasyon başka herhangi bir M2 veya M3 aracına da uygulanabilir (“may also apply”). Yangın kuralları sınıfları yine farklı biçimde ayırır: sürücü bölmesinin arkasında içten yanmalı bir motor veya yakıtlı bir ısıtıcı bulunan bir araçta, motor bölmesi yangın söndürme donanımı Sınıf I, II ve III için aynı şekilde zorunludur; oysa BM 118 sayılı Regülasyondaki malzeme kurallarının zorunlu kapsamı M3 Sınıf II ve III’le sınırlı kalır; R107 ve R118 uyarınca otobüs yangın güvenliği yazısı bunu anlatıyor.

Sınıf III: yalnızca oturarak

Paragraf 2.1.1.3 tek bir cümledir: yalnızca oturan yolcu taşımak için inşa edilen araçlar. Ek 11 bunu hesaba yansıtır: Sınıf III ve B’de ayakta yolcu alanı S1 sıfırdır; Ssp değeri yoktur, beyan edilecek ayakta yolcu kapasitesi de yoktur. Koltuklarının emniyet kemeri veya bağlama sistemleriyle donatılması gereken (“shall be equipped with safety-belts or restraint systems”) iki sınıf da Sınıf III ve B’dir (emniyet kemerleri). Kural, BM 16 sayılı Regülasyonun 8.1.1 paragrafındadır (AB Resmî Gazetesinin 2018’de yayımladığı metin, 07 serisi; UNECE konsolidasyonu o tarihten bu yana 28 Mayıs 2019’da yürürlüğe giren 08 serisini de içeriyor, 8.1.1 değişmedi). Sınıf I ve A araçlarına kemer takılabilir (“may be fitted”), Akit Taraflar ise Sınıf II’de kemer isteyebilir (“may demand”).

Sonuçlar Sınıf I’in tam tersi yönde işler. Kapasite ne olursa olsun tek bir servis kapısı kapı tablosunu karşılar; yine de paragraf 7.6.1.1 her araçta en az iki kapı şartıyla başlar (iki servis kapısı ya da bir servis kapısı ve bir acil çıkış kapısı). Paragraf 7.6.1.4 ise toplam çıkış sayısını her bölmedeki yolcu ve mürettebat sayısına göre artırır: 1 ila 8 kişide ikiden 130’un üzerinde on bire kadar. Geçit ölçeği 450 mm üst ve 300 mm alt silindire düşer; paragraf 7.7.5.3, yanal olarak hareket edebilen koltukların, her koltukta bir kontrolün onu 300 mm’ye geri döndürmesi koşuluyla koridoru 220 mm’lik bir alt silindire kadar daraltmasına izin verir. Boyuna eğim yüzde 12,5’e kadar çıkabilir; yolcu ağırlığı el bagajıyla birlikte 71 kg’dır; asgari koltuk aralığı 680 mm’dir.

Erişilebilirlik zorunlu değildir. Paragraf 5.3, Sınıf I dışındaki sınıflarda erişimin iyileştirilmesi için Akit Tarafları en uygun çözümü seçmekte serbest bırakır (“free to choose the most appropriate solution”), ancak takılan her özellik Ek 8’e uygun olmalıdır; Ek 8’e tabi bir Sınıf III aracında da en az iki öncelikli koltuk bulunmalıdır (paragraf 7.7.8.5.3).

Sınıf A ve B: 22 yolcu veya daha az

23 yolcunun altında soru ikilidir: Sınıf A araçları ayakta yolcu taşımak üzere tasarlanmıştır ve onlar için düzenleme bulundurmak zorundadır; Sınıf B araçları böyle tasarlanmamıştır ve hiçbir düzenlemesi yoktur.

Sınıf A, Sınıf I’in birçok rakamını paylaşır: yolcu başına 68 kg, ayakta yolcu başına 0,125 m², 1.900 mm’lik geçit ölçeği yüksekliği (Sınıf II’deki gibi 350 mm’lik alt silindir üzerinde), yüzde 8’lik eğim sınırı. Bir öncelikli koltuk da şarttır. Sınıf B’nin geçit ölçeği 300 mm’lik alt silindirle birlikte 1.500 mm yüksekliğindedir; Sınıf A ve B’nin ana çıkış ölçüleri yerine uygulayabileceği (“may”) Ek 7 ise servis kapısı giriş yüksekliğini Sınıf B için 1.500 mm, Sınıf A için 1.650 mm olarak belirler. 16’dan fazla yolculu tek katlı bir Sınıf B aracı R66 kapsamına girer; Sınıf A girmez.

Yolun izin verdiği

Karayolunda 96/53/AT sayılı Direktif sınırları belirler: iki akslı bir otobüs için 13,50 m, daha fazla aksta 15,00 m, tek körüklü bölmeli körüklü bir otobüs için 18,75 m — Direktif, birden fazla körüklü bölmesi olan bir körüklü otobüse uygulanmaz (Madde 1(3)); genişlik 2,55 m, yükseklik 4,00 m. İki akslı otobüsler 19,5 tonla, üç akslı otobüsler (nokta 2.3.2 — iki akslılara ilişkin nokta 2.3.1’in aksine otobüsleri dışarıda bırakmayan bir kategori) 25 tonla, tahrik aksı çift lastik ve havalı süspansiyon taşıdığında 26 tonla, üç akslı körüklü otobüsler ise 28 tonla sınırlıdır; ama ağırlıklar boyutlardan daha dar bir çerçevede bağlayıcıdır. Madde 3(1), bir Üye Devletin başka bir Üye Devletin aracını uluslararası trafikte ağırlık veya boyut gerekçesiyle, ulusal trafikte ise yalnızca boyut gerekçesiyle reddetmesini yasaklar; ulusal yolcu taşımacılığı için Madde 4(2)(b), bir Üye Devletin nokta 1.3’ün yüksekliğine veya nokta 2’nin ağırlıklarına uymayan araçları yetkilendirmesine izin verir. 25/26 ve 28 ton, teknolojinin eklediği ağırlık kadar yükselir: alternatif yakıtlı bir araç için 1 tona, sıfır emisyonlu bir araç için 2 tona kadar; 14 Ağustos 2019’a kadar konsolide edilen metinde iki akslı otobüsler için eşdeğer bir pay yoktur. R107 buna, tahrik akslarındaki yükün azami kütlenin (M) en az yüzde 25’i olması gerektiğini ekler; ön aks yükü rijit Sınıf I ve A araçlarında en az yüzde 20, rijit Sınıf II, III ve B’de yüzde 25 olmalı, iki yönlendirilen aksı olan üç akslı Sınıf II ve III araçlarında ise yüzde 20’ye geriler (Ek 11, paragraf 3.2.3.3).

Sınıf seçmek

Regülasyonun seçim için sunduğu şey kendi tanımlarıdır. Sınıf I, sık yolcu hareketine izin vermek üzere (“to allow frequent passenger movement”) inşa edilir ve bir tekerlekli sandalye kullanıcısını almak zorunda olan tek sınıftır; Sınıf II, ayakta yolcuya yalnızca geçitte ve/veya en fazla iki çift koltuk büyüklüğündeki bir alanda izin verir; Sınıf III yalnızca oturan yolcu taşır; 23 yolcunun altında, A ile B arasındaki çizgi, aracın ayakta yolcu için düzenleme bulundurup bulundurmadığıdır. Özellikle okul çocuğu taşımak için tasarlanmış araçlar Regülasyonun tamamen dışında kalır (paragraf 1.2.4); bu grup okul servis araçları yazısında ele alınıyor. Sınıfı ne olursa olsun, Ek 11, paragraf 3.3.1, her aracın içeride açıkça, sürücünün oturma konumundan görülebilir şekilde, azami oturma yeri sayısı ve varsa azami ayakta yer ve tekerlekli sandalye sayısıyla işaretlenmesini şart koşar.

Kamu alımları bunu daha da daraltır. (AB) 2019/1161 sayılı Direktif, 2009/33/AT sayılı Direktifi değiştirdi; bu direktifin 3(2)(b) maddesi artık M3 kategorisindeki araçları, (AT) 661/2009 sayılı Tüzükteki tanımıyla Sınıf I ve Sınıf A dışında kalanlar olarak kapsam dışı bırakıyor (“other than Class I and Class A vehicles”). (AT) 661/2009 sayılı Tüzük bu iki sınıf için R107’nin terimlerini kullanıyordu ve 6 Temmuz 2022’den itibaren (AB) 2019/2144 sayılı Tüzük ile yürürlükten kaldırıldı. Dolayısıyla Ek’teki, otobüs sütunu M3’ü kapsayan Tablo 4 yalnızca Sınıf I ve Sınıf A otobüslerini kapsıyor. Tablo 4, Madde 3’teki sözleşmelerin kapsadığı otobüsler arasında asgari temiz araç payını Üye Devlete göre belirliyor: en üst bant (2025 sonuna kadar yüzde 45, 2026’dan 2030’a kadar yüzde 65) on üç satıra uygulanıyor: on iki Üye Devlet ile konsolide metnin hâlâ içerdiği Birleşik Krallık satırı. En düşük satır ise yüzde 24 ve 33 ile Romanya’nın. Her hedefin yarısı sıfır emisyonlu otobüslerle karşılanmalıdır; 2025’te sona eren ilk dönem için, bir Üye Devletin sözleşmelerinin kapsadığı otobüslerin yüzde 80’inden fazlasının çift katlı olduğu durumlarda bu oran dörtte bire indirildi.

ACEA 2025 yılında AB’de 38.238 yeni otobüs tescili kaydetti; artış yüzde 7,5’tir, elektrikli şarj edilebilir araçların payı yüzde 23,8, dizelin payı yüzde 62,1’dir. Ocak 2026 tarihli Vehicles on European Roads raporu, AB’de işletilen otobüslerin ortalama yaşını 12,2 yıl olarak veriyor; yalnızca altı Üye Devlet on yıldan genç bir otobüs filosu işletiyor (Bulgaristan için veri yok).