Otobüslerde Emniyet Kemeri: Hangi Sınıflar Zorunlu, Kimler Takmalı

Tek bir ifadenin ardında iki soru saklanır. Bir otobüsün emniyet kemeriyle imal edilmesi gerekip gerekmediği bir tip onayı sorusudur; bu soruyu BM 16 sayılı Regülasyon yanıtlar, Birlik içinde de (AB) 2019/2144 sayılı Tüzük bu kuralı zorunlu kılar. Otobüste oturanların bu kemerleri takmak zorunda olup olmadığı ise bir trafik hukuku sorusudur ve onu 91/671/AET sayılı Direktif yanıtlar. İkisinin kapsamı da istisnaları da birbirinden farklıdır.

Sınırı çizen paragraf

Bir turizm otobüsünde neden kemer bulunduğu, bir şehir içi otobüsünde ise neden bulunmadığı sorusunun yanıtının tamamı BM 16 sayılı Regülasyonun 8.1.1 paragrafındadır. Yalnızca araç dururken kullanılmak üzere tasarlanmış koltuklar hariç olmak üzere, M1, M2 (Sınıf III veya B), M3 (Sınıf III veya B) ve N kategorilerindeki araçların koltukları, Regülasyona uygun emniyet kemerleri veya bağlama sistemleriyle donatılmalıdır. Paragraf, kalan sınıfları üç ayrı cümlede ele alır ve bu ayrım önemlidir. M2 veya M3 kategorisindeki Sınıf I veya A araçlarına Regülasyona uygun emniyet kemerleri ve/veya bağlama sistemleri takılabilir — bu bir izindir ve yalnızca bu iki sınıfı sayar. Sınıf II bu cümlede yer almaz. Regülasyonun Sınıf II için öngördüğü şey bir yetkidir: Regülasyonu uygulayan bir Akit Taraf, bu sınıfa ait M2 ve M3 araçlarına emniyet kemeri takılmasını talep edebilir; bu yetkiyi kullanmak Akit Tarafa kalmıştır, Regülasyon bunu kendiliğinden zorunlu kılmaz. Son olarak, M2 veya M3 kategorisindeki Sınıf I, II veya A araçlarına emniyet kemerleri ve/veya bağlama sistemleri takılırsa — üreticinin tercihiyle veya bir Akit Tarafın talebiyle — bunların Regülasyona uygun olması gerekir.

Sınıflar, 29 Ocak 2026’da AB Resmî Gazetesinde yeniden yayımlanan ve UN R107 kapsamında otobüs sınıfları yazısında eksiksiz biçimde ele alınan BM 107 sayılı Regülasyondan gelir. Paragraf 2.1.1.3, sürücüye ek olarak 22’den fazla yolcu taşıyan araçlar grubunda Sınıf III’ü “yalnızca oturan yolcu taşımak üzere inşa edilmiş” araçlar olarak tanımlar; 2.1.2.2 ise sürücüye ek olarak 22 veya daha az yolcu taşıyan araçlarda Sınıf B’yi “ayakta yolcu taşımak üzere tasarlanmamış” araçlar olarak tanımlar. Bunların karşısında 2.1.1.1, Sınıf I’i sık yolcu hareketine izin veren ayakta yolcu alanlarıyla tanımlar; 2.1.2.1 ise Sınıf A’yı ayakta yolcu taşımak üzere tasarlanmış araçlar olarak tanımlar.

Ölçüt boyut, hız veya yol tipi değil, ayakta yolcu kapasitesidir. Ayakta yolcu kabul eden üç sınıf (I, II ve A) donanım zorunluluğunun dışında kalır; ayakta yolcu kabul etmeyen iki sınıf ise bu zorunluluğa tabidir. Bu grup içinde Regülasyon bir ayrım daha yapar: Sınıf I ve A için açık bir takma izni, Sınıf II için ise Akit Tarafın talep etme yetkisi vardır. Her otobüs kuralı sınırı bu noktadan çizmez. Devrilme dayanımına ilişkin BM 66 sayılı Regülasyon, 16 yolcunun üzerindeki tek katlı Sınıf II, III ve B’yi kapsar ve böylece donanım zorunluluğunun kapsamadığı şehirlerarası otobüsü de bağlar.

Kuralın ilk Avrupa yuvası artık yok

Bu kural Avrupa hukukuna 2005/40/AT sayılı Direktif yoluyla girmiştir ve direktifin hukuki durumunu tam olarak belirtmek gerekir: EUR-Lex’e göre direktif artık yürürlükte değildir; geçerlilik sonu tarihi 31 Ekim 2014’tür ve (AT) 661/2009 sayılı Tüzük ile zımnen yürürlükten kaldırılmıştır.

Madde 1(3)(b), 77/541/AET sayılı Direktifin Ek I’indeki 3.1.1 noktasını, bugün R16’daki metnin atası olan ifadeyle değiştirmiş ve Madde 1(2), sınıfları 2001/85/AT sayılı Direktifin Ek I, Kesim 2’sine bağlamıştır. İki metin arasındaki bir farkı akılda tutmak gerekir; çünkü ikinci elden kaynaklarda hâlâ yürürlükten kaldırılmış ifade alıntılanıyor. Eski 3.1.1 noktası, kalan üç sınıfın tamamını tek bir izin cümlesinde topluyordu: M2 veya M3 kategorisine ait Sınıf I, II veya A araçlarına, Direktifin gerekliliklerine uygun olmaları kaydıyla emniyet kemerleri ve/veya bağlama sistemleri takılabilir. Bu cümle Direktifle birlikte sona erdi. R16 bunu söylemez: verdiği izin yalnızca Sınıf I ve A’yı sayar; Sınıf II ise Regülasyonun kapsamına bunun yerine Akit Tarafın talebi ve takıldığında uygunluk cümlesi yoluyla girer. Gerekçe 3, sınırın neden çizildiğini açıklar: Parlamentonun 18 Şubat 1986 tarihli Kararı, toplu taşıma araçları dışında bütün yolcular için kemer takmanın zorunlu olmasını istemişti; bu yüzden toplu taşıma otobüsleri ile diğer araçlar arasında bir ayrım yapılması gerekiyordu. Madde 3 değişikliği üç tarihe yaydı — 20 Nisan 2006, 20 Ekim 2006 ve 20 Ekim 2007; sonuncusu, uygun olmayan yeni araçların uygunluk belgelerinin geçerliliğini yitirdiği ve tescil, satış ve hizmete girişin reddedilmesi gerektiği tarihtir.

Ardından ana düzenlemenin kendisi de ortadan kalktı. (AT) 661/2009 sayılı Tüzüğün 19(1) maddesi, 77/541/AET ve 2001/85/AT’yi de içeren uzun bir direktif listesini 1 Kasım 2014 tarihi itibarıyla yürürlükten kaldırdı; değiştirici direktifin geçerliliğinin bir gün önce sona ermesi bu yüzdendir. 661/2009 sayılı Tüzüğün kendisi de sonrasında aynı akıbete uğradı: EUR-Lex’e göre o da 5 Temmuz 2022’den itibaren yürürlükte değildir ve (AB) 2019/2144 sayılı Tüzük ile yürürlükten kaldırılmıştır; bu Tüzüğün 18(1) maddesi onu kendi uygulama tarihinden itibaren yürürlükten kaldırır, 19. maddesi de bu tarihi 6 Temmuz 2022 olarak belirler.

Üçüncü katman, yürürlükte olandır. (AB) 2019/2144 sayılı Tüzüğün 4(2) maddesi, Ek I’indeki BM Regülasyonlarına göre verilen tip onayının AB tip onayı sayılmasını sağlar; bu Ek, M ve N kategorilerinin tamamı için BM 16 sayılı Regülasyonu (07 değişiklik serisi, AB Resmî Gazetesi L 109, 27 Nisan 2018) sayar. Ek II’nin A5 numaralı kalemi, “Safety-belts and restraint systems” (Emniyet kemerleri ve bağlama sistemleri), A notu altında M1’den N3’e kadar aynı Regülasyona işaret eder: uygun olmayan bir aracın 6 Temmuz 2022’den itibaren tescili yasaktır. Yukarıda anlatıldığı gibi ifade Direktiften R16’ya geçerken değişmiştir; sınıf tanımlarının dayanağı da değişmiştir: R16, sınıf terimlerini bir dipnotla Consolidated Resolution on the Construction of Vehicles (R.E.3), belge ECE/TRANS/WP.29/78/Rev.3, paragraf 2’ye bağlar; dolayısıyla bunlar artık 2005/40/AT’nin işaret ettiği 2001/85/AT sayılı Direktifin Ek I, Kesim 2’sindeki tanımlar değil, BM tanımlarıdır.

Ankrajlar kemerden bir sınıf daha ileri gider

Bir kemeri takmak ile onun vidalanacağı yeri sağlamak, kapsamları farklı iki ayrı onaya tabidir. BM 14 sayılı Regülasyon ankrajları kapsar ve 09 değişiklik serisinin 5.3.1 paragrafı sınırı bir sınıf daha geniş çizer: Sınıf I veya A’ya ait M2 veya M3 kategorisindekiler hariç olmak üzere, M ve N kategorilerindeki her araç, Regülasyona uygun emniyet kemeri ankrajlarıyla donatılmalıdır — ve böyle bir araca yine de ankraj takıldığında, bunların da uygun olması gerekir. Bu yüzden bir Sınıf II şehirlerarası otobüsünde, bunlara kemer vidalansın ya da vidalanmasın, uygun ankrajlar bulunur. Ek 6, koltuk pozisyonu başına asgari sayıyı belirler.

Tablonun 3 ya da 2 seçeneği sunduğu yerlerde paragraf 5.3.5, iki ankraja ancak üç koşuldan biri karşılanırsa izin verir: doğrudan önde, BM 80 sayılı Regülasyonun Lahika 1’inin 3.5 paragrafına uygun bir koltuk veya başka bir araç parçası bulunması; aracın hiçbir parçasının referans bölgesinde bulunmaması veya araç hareket hâlindeyken orada bulunabilecek durumda olmaması; ya da bu bölge içindeki parçaların R80’in Lahika 6’sının enerji emme gerekliliklerini karşılaması.

Üç nokta mı iki nokta mı

Kemerin kendisi de aynı mantığı izler. UN R16’nın Ek 16’sı, 3,5 tonun üzerindeki M2 araçları ile M3 araçları için ileriye bakan her pozisyonda Br3, Br4m, Br4Nm, Ar4m ve Ar4Nm tiplerini listeler; hangisinin uygulanacağını paragraf 8.1.7 belirler: yukarıdaki üç koşuldan biri karşılanmadıkça üç noktalı kemer sağlanmalıdır; koşullardan biri karşılanıyorsa iki noktalı kemer sağlanabilir. M3 için aynı ek, yana bakan pozisyonlarda B, Br3, Br4m ve Br4Nm tiplerine izin verir ve geriye bakan pozisyonlar için bir tire gösterir. Bu yüzden bir şehirlerarası otobüs koltuğu ile önündeki koltuk, iki değil tek bir mühendislik sorunudur. Ancak üç koşul birbirinin alternatifidir ve hepsi aynı yöne işaret etmez. Bunlardan ikisi, yolcunun önünde duran şeyle karşılanır — doğrudan önde uygun bir koltuk veya araç parçası ya da referans bölgesi içinde R80’in enerji emme gerekliliklerini karşılayan parçalar. Üçüncüsü ise tam tersi durumda karşılanır: aracın hiçbir parçasının o bölgede bulunmaması veya araç hareket hâlindeyken orada bulunabilecek durumda olmaması. Paragraf 8.1.7’nin sınadığı şey referans bölgesidir, içinde bir şeyin bulunup bulunmadığı değil. Üreticiler bu farkı tartışmak yerine fiyatlandırır: Irizar’ın i6S için donanım matrisi, koltuklarda iki noktalı kemerleri her sütunda standart, üç noktalı kemerleri ise her sütunda opsiyon olarak işaretler; dolayısıyla bu otobüste kemer tipi bir sipariş kalemidir.

Koltuk üçüncü bir onaydır

BM 80 sayılı Regülasyon, M2 ve M3 kategorisindeki Sınıf II, III ve B araçlarında ileriye bakan montaj için yolcu koltuklarını ve bu araçları koltuk ankrajları ile koltuk montajı bakımından kapsar; paragraf 1.1(c), geriye bakan koltukları ve bunlara takılı her tür baş dayanağını dışarıda bırakır. (AB) 2019/2144 sayılı Tüzüğün Ek II’si onu “Bus seats” (otobüs koltukları) başlıklı A3 kaleminde M2 ve M3 için listeler. Kapsamı otobüs tarafında R14’ünkiyle örtüşür ve R16’nın donanım zorunluluğundan bir sınıf daha geniştir: Sınıf II’de, kemerin kendisi takılı olmak zorunda olmasa da koltuk ve ankrajının onaylı olması gerekir. Paragraf 1.4 daha da ileri gider ve bu üç sınıfın M2 ve M3 araçlarında yana bakan koltukları yasaklar; istisna, paragraf 7.4’ün karşılandığı, teknik olarak izin verilen azami yüklü kütlesi 10 tonun üzerindeki bu sınıflardaki M3 araçlarıdır; paragraf 1.5 bu yasağı ambulanslar ile silahlı kuvvetlerin, sivil savunmanın, itfaiyenin ve kamu düzenini sağlamakla görevli kuvvetlerin kullanması için tasarlanmış araçlarda kaldırır.

Kemer takmak tamamen farklı bir hukuki metinle düzenlenir

Yukarıdakilerin hiçbiri kimseyi bir şey takmaya zorunlu kılmaz. Bu yükümlülük, EUR-Lex’in yürürlükte olarak kaydettiği ve güncel konsolide sürümü 20 Mart 2014 tarihli olan 91/671/AET sayılı Konsey Direktifinde yer alır. Başlığı artık “relating to the compulsory use of safety belts and child-restraint systems in vehicles” (araçlarda emniyet kemerlerinin ve çocuk koruma sistemlerinin zorunlu kullanımına ilişkin) şeklindedir — 2003/20/AT sayılı Direktif onu genişlettiğinde “in vehicles of less than 3,5 tonnes” (3,5 tonun altındaki araçlarda) ifadesi düşmüştür; değiştirici direktifin 2. maddesi de iç hukuka aktarımın 9 Mayıs 2006’dan önce yapılmasını şart koşmuştur. Madde 1(1) kapsamı şöyle belirler: karayolunda kullanılmak üzere tasarlanmış, en az dört tekerleği olan ve azami tasarım hızı 25 km/sa’yı aşan M1, M2, M3, N1, N2 ve N3 kategorilerindeki tüm motorlu taşıtlar.

Otobüsler için belirleyici cümle Madde 2(2)(a)’dır: Üye Devletler, kullanımdaki M2 ve M3 araçlarındaki üç yaş ve üzerindeki tüm yolcuların, otururken mevcut güvenlik sistemlerini kullanmasını sağlamalıdır. Yükümlülük mevcut olanı kullanmaktır; dolayısıyla kemeri olmayan bir araçta takılacak bir şey yoktur. Yükümlülük ayrıca yalnızca yolcu otururken bağlayıcıdır; bu yüzden bir Sınıf I otobüsünde ayakta duran yolcu, ifadenin açık anlamıyla bunun dışında kalır. Madde 2(2)(b) dört yoldan yerine getirilebilecek bir bilgilendirme yükümlülüğü ekler: sürücü aracılığıyla; grup lideri olarak görevlendirilen kondüktör, rehber veya görevli aracılığıyla; görsel-işitsel araçlarla; ya da Üye Devletlerin Ekteki Topluluk tasarımına — mavi zemin üzerinde beyaz bir figür — uygun olarak belirlediği işaretler ve/veya piktogramla, her koltuk pozisyonunda belirgin biçimde gösterilerek.

Şehir içi otobüs istisnalarda yeniden karşımıza çıkar. Madde 5, her Üye Devlette geçerli olan ve geçerlilik süresini belirtmesi gereken bir tıbbi muafiyet belgesine sahip olanları muaf tutar. Madde 6, bir Üye Devletin Komisyonun mutabakatıyla kendi topraklarındaki taşımacılık için ek muafiyetler tanımasına izin verir; maddenin son bendi doğrudan şehir içi durumla ilgilidir: amaç, M2 ve M3 araçlarının kentsel ve yerleşim alanlarındaki yerel taşımacılıkta veya ayakta durulmasına izin verilen kullanımlardaki özel koşullarını dikkate almaktır.

Madde 6a’nın durumunu tam olarak belirtmek gerekir; çünkü kolayca hükmünü yitirmiş sayılabilecek madde budur: madde Direktifte hâlâ durmaktadır, ama ona dayanarak yürüyen hiçbir şey kalmamıştır. Konsolide metin maddeyi eksiksiz ve işaretsiz olarak verir (kaldırılan Madde 4 ise yalnızca bir dizi tire olarak görünür). Madde, Üye Devletlerin Komisyonun mutabakatıyla, yerel taşımacılık faaliyetleri ve özellikle okul otobüsleri için, M2 ve M3 araçlarında kemerli koltuk sayısından daha fazla oturan çocuk taşınmasına imkân tanıyan geçici muafiyetler vermesine izin verir. Maddenin sınırladığı şey kendisi değil, muafiyettir: Üye Devletin belirlediği bu muafiyetlerin geçerlilik süresi 9 Mayıs 2003’ten itibaren beş yılı aşamaz; bu da herhangi bir muafiyetin sürebileceği son günü 9 Mayıs 2008 yapar — bu tarih, maddenin iki bileşeninden yaptığımız kendi hesabımızdır ve maddede hiçbir yerde yazmaz. Bu muafiyetin önem taşıdığı alan okul taşımacılığıydı.

Hatırlatıcı ve kapsamadığı şey

(AB) 2019/2144 sayılı Tüzüğün 12. gerekçesi bu değişimi anlatır: 661/2009 sayılı Tüzük altında kemer hatırlatıcısı 2014’ten itibaren yalnızca yeni binek otomobillerin sürücü koltuğu için zorunluydu; UN R16’da yapılan bir değişiklik ise M1 ve N1 araçlarının tüm ön ve arka koltuklarının yanı sıra N2, N3, M2 ve M3 araçlarının tüm ön koltuklarının, yeni tipler için 1 Eylül 2019’dan ve tüm yeni motorlu taşıtlar için 1 Eylül 2021’den itibaren hatırlatıcılarla donatılmasını zorunlu kıldı. Regülasyonun kendi metni, bu özetin düşündürdüğünden daha dardır.

Paragraf 8.4.1.1, M ve N araçlarının sürücü koltuğu pozisyonunda ve sürücü koltuğuyla aynı sırada bulunan koltuk pozisyonlarında bir hatırlatıcı bulunmasını şart koşar; 8.4.1.2 bunu yalnızca M1 ve N1’de tüm arka sıralara genişletir. Paragraf 8.4.1.3, katlanır koltukları — metin otobüslerdeki katlanabilir mürettebat koltuklarını anar — ve S tipi kemerle donatılmış her koltuk pozisyonunu muaf tutar. Bu yüzden bir M3 şehirlerarası otobüsünde hatırlatıcı sürücü sırasını kapsar, arkasındaki hiçbir sırayı kapsamaz.

Her iki uyarı seviyesi de belirtilmiştir. 8.4.2.3.1 uyarınca ilk seviye, sürücü sırası pozisyonlarında 30 saniye veya daha uzun, M1 ve N1’in arka pozisyonlarında ise 60 saniye veya daha uzun süren, en azından görsel bir uyarıdır; 8.4.2.4.1 uyarınca ikincisi, üç koşuldan en az birinin — veya üreticinin tercihine göre bunların herhangi bir kombinasyonunun — karşılanması hâlinde en az 30 saniye etkinleştirilen görsel ve işitsel bir sinyaldir. Her koşul, ölçülen bir büyüklüğün üreticinin belirlediği bir eşiği aşmasıdır; Regülasyonun sınırladığı şey büyüklüğün kendisi değil, eşiktir: kat edilen mesafenin 500 m’yi aşamayacak bir mesafe eşiğinden büyük olması, araç hızının 25 km/sa’yı aşamayacak bir hız eşiğinden büyük olması ya da geçen sürenin 60 saniyeyi aşamayacak bir süre eşiğinden büyük olması.

Belirli bir araçta neyin kontrol edileceği

Önce sınıf, onunla birlikte tarih; geri kalan her şey bu ikiliden çıkar. Sınıf III veya Sınıf B olarak onaylanmış bir araç, yükümlülük devreye girdikten sonra fabrikadan kemerli çıkmak zorundaydı: Birlik içinde 20 Ekim 2007’den itibaren (2005/40/AT sayılı Direktifin 3(3) maddesinin, uygun olmayan yeni araçların uygunluk belgelerini geçersiz saymak ve tescillerini, satışlarını ve hizmete girişlerini reddetmek için belirlediği tarih), bugün ise (AB) 2019/2144 sayılı Tüzüğün Ek II’sindeki A5 kaleminin A notu uyarınca 6 Temmuz 2022’den itibaren yapılan tescillerde. Bu ilk tarihten önce onaylanmış bir araçta sınıf, araçta ne bulunduğunu değil, aracın onay tarihinde neyle donatılmış olması gerektiğini söyler. Sınıf I veya Sınıf A olarak onaylanmış bir araç iki rejimde de kemer taşımak zorunda değildi; koltuklarında ankraj bulunması da gerekmez. Sınıf II arada kalan belirsiz sınıftır: ankrajlar ve R80 koltukları zorunlu, kemerler yalnızca Akit Tarafın talep ettiği yerde. R107’nin 2.1.1.4 paragrafı uyarınca bir araç birden fazla sınıf için onaylanabildiğinden, bunu belirleyen kaporta şekli değil onay belgeleridir. Bir şehirlerarası otobüs teknik föyünü ve ikinci el otobüs almak yazısında ele alınan tescil belgesi alanlarını okurken de aynı alışkanlık geçerlidir; belirli bir tescilde hangi sürüş destek sistemlerinin bulunması gerektiğini de aynı Ek II tarih rejimleri belirler.