R107 ve R118 Kapsamında Otobüs Yangın Güvenliği: İki Ayrı Rejim

Ocak 2026’da yeniden yayımlanan ve 11. seriye kadar tüm geçerli metni kapsayan haliyle BM 107 sayılı Regülasyonun Ek 3’ündeki paragraf 7.5.1.5, şehirlerarası otobüs ile şehir otobüsü arasında hiçbir çizgi çizmez. Aracın sürücü bölmesinin arkasında bir içten yanmalı motoru ya da yanmalı ısıtıcısı varsa, birbirini izleyen iki cümle filoyu sınıfa göre ikiye böler: Sınıf I, II ve III araçları, motor bölmesinde ve yanmalı ısıtıcının bulunduğu her bölmede bir yangın söndürme sistemiyle donatılmalıdır; Sınıf A ve B araçları için ise paragraf “may be equipped” (donatılabilir) der. Sınıf I, R107’nin ayakta yolcu sınıfıdır: sık yolcu hareketine imkân verecek şekilde ayakta yolcu alanlarıyla yapılmış araçlar. Bu düzende Sınıf I, Sınıf II ve III ile birlikte zorunluluğun içinde kalır. Belirli bir otobüsü hangi değişiklik serisinin bağladığı, onayının verildiği seriye göre değişir; bu konu yazının sonunda ele alınıyor.

Sınıf I’i dışarıda bırakan bir sınır gerçekten vardır, ama bu sınır öteki yangın rejimine aittir. Bir otobüs, iki ayrı düzenlemede yazılmış iki rejime tabidir ve bu rejimlerin sınırları aynı yerden geçmez.

İki rejim ve örtüşmeyen sınırlar

İlk rejim yangının kendisiyle ilgilidir: ısı kaynaklarının bulunduğu yerlerde aşırı sıcaklığı algılamak ve yangını söndürmek. Bu rejim BM 107 sayılı Regülasyonda yer alır. Düzenlemenin 5.1 paragrafı tüm araçların Ek 3’e, ayrı olarak onaylanmış bir yangın söndürme sisteminin Ek 13 Kısım 1’e uymasını; belirli bir motor bölmesine yerleştirilmiş yangın söndürme sistemi bulunan bir aracın onayının da Ek 13 Kısım 2’ye uymasını şart koşar. Düzenlemenin 1.1 paragrafı M2 veya M3 kategorisindeki her tek katlı, çift katlı, rijit ya da körüklü aracı kapsar; paragraf 1.2 ise yalnızca kişilerin güvenlik altında taşınmasını, ambulansları, arazi araçlarını ve özellikle okul çocuklarının taşınması için tasarlanmış araçları dışarıda bırakır.

İkinci rejim yanıcı yükle ilgilidir: aracın iç kaplamasında ve kablolarında ne kullanıldığı ve bunların ne kadar hızlı yandığı. Bu rejim BM 118 sayılı Regülasyondur; düzenlemenin 1.1 paragrafı, M3 kategorisi Sınıf II ve III araçlarında kullanılan malzemelerin yanma davranışına (tutuşabilirlik, yanma hızı ve erime davranışı) ve yakıt ya da yağlayıcıyı geri itme kabiliyetine uygulanır.

İki rejimi ayıran şey konu değil, derinliktir. Sınıf çizgisini çizmeden önce bunu söylemekte fayda var, çünkü R107 malzemeleri de kendi hâline bırakmaz. Ek 3’ün 7.5.1.1 paragrafı, malzeme geçirimsiz bir tabakayla kaplanmadıkça motor bölmesinde yanıcı ses yalıtım malzemesini ya da yakıt, yağlayıcı veya başka bir yanıcı maddeyle emdirilebilecek malzemeyi yasaklar. Paragraf 7.5.5 ise malzeme etkin biçimde korunmadıkça bir egzoz sistemi bileşeninin, herhangi bir yüksek gerilimli elektrik donanımının ya da başka herhangi bir önemli ısı kaynağının 100 mm yakınında yanıcı malzemeyi yasaklar; bu amaçla yanıcı malzemeyi, o konumda karşılaşılması muhtemel sıcaklıklara dayanacak şekilde tasarlanmamış malzeme olarak tanımlar. Bu iki hüküm, Sınıf I dahil, R107’nin kapsamındaki her aracı bağlar. R118’in eklediği test edilmiş yanma hızı, erime davranışı, kablo ve kaplama gereklilikleri ise zorunlu kapsamı M3 Sınıf II ve III’te biten bir katmandır.

Her iki düzenleme de otobüsleri sınıflara ayırır, ama sınıfları aynı yerden almazlar. R107 kendi sınıflarını paragraf 2.1.1 ve 2.1.2’de tanımlar (bunlar R107 kapsamında otobüs sınıfları sayfasında anlatılır): sürücü hariç 22 yolcunun üzerinde Sınıf I, II ve III; 22 ya da daha az yolcuda Sınıf A ve B. R118 bunların hiçbirini tanımlamaz; 1.1 paragrafının dipnotu okuyucuyu Consolidated Resolution on the Construction of Vehicles (R.E.3.) belgesine, ECE/TRANS/WP.29/78/Rev.7, paragraf 2’ye yönlendirir. Söndürme rejimi sürücü hariç 22 yolcuda ikiye ayrılıyor. Malzeme rejimi ise yalnızca M3 kategorisindeki Sınıf II ve III’ü kapsıyor; böylece Sınıf I de Sınıf A ve B gibi R118’in kendi zorunlu kapsamının dışında kalıyor.

Paragraf 7.5.1.5 gerçekte neyi şart koşuyor

Paragraf bir sınıfla değil, bir koşulla başlar. Sürücü bölmesinin arkasında içten yanmalı motoru ya da yanmalı ısıtıcısı olan araçlarda bölme, motor bölmesinde ve yanmalı ısıtıcının bulunduğu her bölmede aşırı sıcaklık oluştuğunda sürücüye hem sesli hem görsel sinyal veren ve dörtlü flaşörleri devreye sokan bir alarm sistemiyle donatılmalıdır. Sınıf listesi ancak bundan sonra gelir ve alarma değil, söndürme sistemine bağlıdır.

Bu koşul hiçbir tahrik türü belirtmez. Koşul içten yanmalı motor ya da yanmalı ısıtıcı olarak yazılmıştır; dolayısıyla ikisinden biri yeterlidir. Bizim okumamıza göre yanmalı ısıtıcısı olmayan bataryalı elektrikli bir otobüs bu ifadenin dışındadır; aynı otobüs, sürücü bölmesinin arkasında yanmalı ısıtıcı bulunduğunda ifadenin kapsamına girer. Üreticilerin elektrikli otobüsler için acil müdahale ekiplerine yönelik yayımladığı belgeler Elektrikli kamyon ve otobüsler için kurtarma kartları ve acil müdahale kılavuzları sayfasında anlatılıyor.

Algılama varsayılmaz, tanımlanır. Paragraf 7.5.1.5.1, alarmın ve varsa söndürme sisteminin, üreticinin beyan ettiği ve normal çalışma sırasında ortaya çıkan referans sıcaklığın üzerindeki bir sıcaklığı algılamak üzere tasarlanmış bir yangın algılama sistemi aracılığıyla otomatik olarak tetiklenmesini şart koşar; algılamayı tip onayında Teknik Servis doğrular. Söndürme sistemi, alarmı da tetiklemesi kaydıyla başka yollarla da otomatik olarak devreye girebilir. Beyan edilen değer kayda geçer: Ek 1, Kısım 1, Lahika 1, madde 4.4’teki bilgi belgesinde algılama sisteminin referans sıcaklığı için bir alan vardır.

Paragraf 7.5.1.5.2, üç bölge grubu aşırı sıcaklığa karşı izleniyorsa bu koşulu karşılanmış sayar: sızan yanıcı sıvının, turbokompresör ya da egzoz sistemi gibi kendi tutuşma sıcaklığında ya da üzerinde bulunan açıkta bileşenlere ulaşabileceği yerler; sızıntının, bağımsız bir ısıtma cihazı gibi korunaklı bileşenlere ulaşabileceği yerler; sızıntının, arıza durumunda sıcaklığı bu noktaya ulaşabilecek bileşenlere ulaşabileceği yerler (düzenlemenin kendi örneği alternatördür). Paragraf 7.5.1.5.3 her iki sistemi de, aracın konumundan bağımsız olarak, motor çalıştırma cihazının çalıştırılmasından motor durdurma cihazının çalıştırılmasına kadar çalışır durumda tutar; yanmalı ısıtıcı çalıştığı sürece de alarmı çalışır durumda tutar.

Sistemi takmak bir montaj işi değil, bir analiz işidir

Paragraf 7.5.1.5.4.1, montajın sistem üreticisinin montaj kılavuzuna göre yapılmasını şart koşar. Paragraf 7.5.1.5.4.2 ise daha zor bir şey ister: boşaltma noktalarının konumunu ve yönünü belirlemek için montajdan önce bir analiz yapılmalıdır; böylece püskürtme deseni, yönü ve atış mesafesi belirlenen yangın tehlikelerini kapsamalı ve sistem aracın konumundan bağımsız olarak çalışmalıdır. Analiz en az şunları kapsamalıdır: yüzeyi bölmede bulunan maddenin kendiliğinden tutuşma sıcaklığını aşabilecek bileşenler, tutuşmaya yetecek akım ya da gerilim taşıyan elektrikli bileşenler ve kablolar ile özellikle basınçlı olanlar olmak üzere yanıcı sıvı ya da gaz taşıyan hortum ve kaplar. Analiz eksiksiz belgelenmelidir; paragraf 3.4.1.1 ve 3.4.1.2 de yangın söndürme sisteminin montajına ilişkin analizi, üreticinin bir araç tipinin onayı için yaptığı başvuruyla birlikte, “if applicable” (uygulanabildiği durumda), sunması gereken belgeler arasında sayar.

Paragraf 7.5.1.5.4.3, sistemi test edilen sistemden ölçeklendirir; ölçeklendirme, motorun ve bileşenlerinin hacmi düşülmeden ölçülen motor ve yanmalı ısıtıcı bölmelerinin toplam brüt hacmine göre yapılır. Ölçeklendirme modelinin gerektirdiğinden daha fazla söndürme maddesi ve/veya daha fazla boşaltma noktası ve/veya daha uzun bir boşaltma borusu ve/veya daha fazla itici gaz kabul edilebilir; sistem basıncı test edilen değerde kalmalıdır.

Ek 13 bu ölçeklendirmenin arkasındaki performansı belirler ve bunu iki kez yapar, çünkü iki bölümü paragraf 5.1’de adı geçen iki onay yoluna karşılık gelir. Bileşen olarak onaylanan sistemler için geçerli olan Kısım 1 dört test öngörür: yüksek yüklü yangın, düşük yüklü yangın, fanlı yüksek yüklü yangın ve yeniden alevlenme. Yüksek yüklü ve düşük yüklü testlerde yangınlar, tetiklenmeden sonraki dakika içinde ya da söndürme maddesi tamamen tükenmeden önce (hangisi önce olursa) tamamen söndürülmüş olmalıdır; her test ilk denemede ya da ilki başarısız olursa üç denemenin ikisinde başarılı olmalıdır. Belirli bir motor bölmesine yerleştirilen sistemler için geçerli olan Kısım 2 ise her iki noktada da farklı ifade edilmiştir: yangınlar ya tetiklenmeden sonraki dakika içinde ya da söndürme sisteminin boşalması sona erdiğinde tamamen söndürülmüş olmalıdır; ilk deneme başarısız olursa ikinci ve üçüncü denemelerin ikisi de başarılı olmalıdır. Kısım 2’nin fan testi ise koşulludur: “to be applied if a fan is fitted in the engine compartment and/or combustion heater compartment”; yani test, motor bölmesinde ve/veya yanmalı ısıtıcı bölmesinde fan varsa yapılır. İki bölümün ortak noktası yeniden alevlenme değeridir: yangın tamamen söndürüldükten sonraki 45 saniye içinde yeniden alevlenme olmamalıdır.

Sınıf çizgisi malzemelerde

UN R118, Sınıf I’in BM metninin zorunlu kapsamından çıktığı yerdir. Paragraf 1.1 düzenlemeyi M3 Sınıf II ve III’e bağlar; paragraf 1.1.1 ise üreticinin talebi üzerine düzenlemenin M3 kategorisi Sınıf I araçlarına da uygulanabileceğini (“may also apply”) ekler. Böylece bir M3 Sınıf I araç, üreticisi bunu talep edebilse de, UN R118’in kendi zorunlu kapsamının dışındadır. (AB) 2019/2144 sayılı Tüzüğün Ek II’si F16 satırını M3 için işaretler; satırın ek hükümler hücresi boştur ve tablonun hiçbir yerinde sınıf sütunu yoktur. Tablo bu işaretin bir Sınıf I aracı kapsayıp kapsamadığını söylemez; Tüzüğün 4(5) maddesi de üreticilerden “the applicable requirements listed in Annex II” (Ek II’de listelenen uygulanacak gereklilikler) ile uyumu sağlamalarını ister. R107’nin güncel metnine göre ise sürücü bölmesinin arkasında içten yanmalı motor ya da yanmalı ısıtıcı bulunan her Sınıf I araç, her hâlükârda söndürme zorunluluğunun kapsamındadır. Söz konusu gereklilikler somuttur: paragraf 6.2.1, yatay yanma hızı 100 mm/minute’ten fazla değilse ya da alev son ölçüm noktasına ulaşmadan sönerse karşılanmış sayılır; 6.2.3 dikey hız için aynı 100 mm/minute değerini ya da ilk işaret ipliklerinden biri tahrip olmadan önce sönmeyi şart koşar; 6.2.2, koltuk minderinin 500 mm’den daha yukarısındaki ve tavandaki malzemenin, ayrıca motor bölmesi ile varsa ayrı ısıtma bölmesindeki yalıtımın pamuğu tutuşturan damla oluşturmamasını şart koşar; 6.2.4, ISO 5658-2’ye göre test edildiğinde, sönme anında 20 kW/m2 ya da üzerinde ortalama kritik ısı akısının, yanan damla görülmemesi koşuluyla 6.2.2 ve 6.2.3’ün yerine geçmesine izin verir; 6.2.5, motor bölmesine ve varsa ayrı ısıtma bölmesine takılan tüm yalıtımı yakıt ve yağlayıcı testine tabi tutar; test numunesinin ağırlık artışı “does not exceed 1 g” (1 g’ı aşmıyor) ise sonuç yeterlidir; 6.2.6 ve 6.2.7, 100 mm’yi aşan uzunluktaki her elektrik kablosunu, kablo kılıfını ve kablo kanalını kapsama alır. Paragraf 5.2.1 iç mekân sınırını, iç bölmenin içindeki malzemeler ve bölmenin en fazla 13 mm ötesi olarak çizer.

AB’de iki rejim de (AB) 2019/2144 sayılı Tüzük aracılığıyla uygulanır; düzenlemenin Ek II’si, Madde 4(5) ve Madde 5(3)’te atıfta bulunulan gereklilikleri listeler. Aşağıdaki dört satır hem özgün metinde hem de 2 Ağustos 2026 tarihli konsolide sürümde aynıdır. Tablonun işaretleme sütunları araç kategorileridir; sınıf sütunu yoktur. Tablo, ek hükümler sütunu ve dipnotlarıyla daha ince ayrım yapabilir; örneğin C2 ve C8 satırlarına eklenen dipnot (4), BM 107 sayılı Regülasyonun 2.1 paragrafında tanımlanan Sınıf A, Sınıf I ve Sınıf II’deki M2 ve M3 kategorisi araçlarını muaf tutar. Ama F14 ve F16 satırlarında böyle bir hüküm yoktur. F14 satırı, tam olarak R107’nin kendi kapsamı olan M2 ve M3’ü işaretler. F16 satırı ise M3’ü ve bileşenleri işaretler; R118’in kendi zorunlu kapsamı daha dardır (M3 Sınıf II ve III) ve tablo ikisinin nasıl bağdaştığını söylemez. Bu yazının üzerinde durduğu sınıf sınırı AB tablosunun yangın satırlarında değil, BM metninde yer alır.

Bunların üzerindeki iki giriş otobüse özgü değildir: yakıt deposu güvenliğine ilişkin BM 34 sayılı Regülasyon ve kullanım sırasında elektrik güvenliğine ilişkin BM 100 sayılı Regülasyon, M1 ile N1’den N3’e kadar olan kategorilerin yanı sıra M2 ve M3 için de işaretlidir.

AB tablosu Ek II’den ibaret değildir. Madde 4(2) uyarınca Ek I’de listelenen BM düzenlemelerine uygun tip onayı “shall be considered as EU type-approval”; yani AB tip onayı olarak kabul edilir. 2 Ağustos 2026 tarihli konsolide sürümde Ek I, BM 107 sayılı Regülasyonu 07. serisiyle, 118 sayılı Regülasyonu ise 03. serisiyle anar; bu sayfada alıntılanan metinlerin 11. serisini ve 04. serinin 2. Ek’ini değil. O tabloya ait notlar, belirtilen serinin “without prejudice to the series of amendments that shall be complied with on the basis of the transitional provisions provided therein” (orada öngörülen geçiş hükümleri temelinde uyulması gereken değişiklik serisine halel getirmeksizin) olduğunu söyler ve belirtilenden sonra kabul edilmiş bir seriye uyumun “shall be accepted as an alternative” (alternatif olarak kabul edilir) olduğunu belirtir.

Tek bir bölümde üç sınıf listesi

Ek 3’ün 7.5 bölümünü baştan sona okuduğunuzda sınıflar birbirini tutmamaya başlar. Paragraf 7.5.6, tuvalet bölmelerinde, sürücünün uyku bölmelerinde ve diğer ayrı bölmelerde aşırı sıcaklığı ya da dumanı algılayan ve 7.5.6.2 uyarınca aynı sesli ve görsel sinyali ve aynı tehlike uyarı sinyalini veren bir alarm ister; hiçbir sınıf adı da vermez. Paragraf 7.5.4.1, Sınıf I, II ve III’te gerekli her söndürücü için 15 dm3’ten az olmayan, Sınıf A ve B’de ise 8 dm3’ten az olmayan bir yer ister; bunlardan biri sürücü koltuğunun yakınında olmalı, çift katlı bir araçta ise üst katta ek bir söndürücü yeri bulunmalıdır. Ayrıca 7.5.4.2 uyarınca en az 7 dm3’lük bir ilk yardım çantası yeri gerekir; 7.5.4.3, yerleri açıkça işaretliyse ve acil durumda kolayca çıkarılmalarını sağlayacak imkân varsa, ikisinin de hırsızlığa ya da vandalizme karşı emniyete alınmasına izin verir. Bunun neyi şart koştuğuna dikkat edin: donanımı değil, yeri.

Paragraf 7.5.7.1 ise üçüncü bir liste kullanır. Motoru sürücü bölmesinin arkasında olan Sınıf I, II, III ve B araçlarında bir alarm sisteminin devreye girmesi, varsa paragraf 7.8.3’teki acil aydınlatma sistemini otomatik olarak çalıştırmalıdır. Sürücü, sürücü bölmesindeki herhangi bir kapı kumandasına tek bir kararlı hareket yaptığında, aracın tasarlandığı trafik yönüne göre yol kenarına yakın tarafındaki tüm motorlu kapılar, araç dururken ya da 3 km/h’ye kadar hızdayken açılmalı ve açık kalmalıdır; kumandanın tekrar tekrar kullanılması hareketi tersine çevirmemelidir. Sınıf A, söndürme paragrafında yer almasına rağmen bu listede yoktur. Bu kapıların nasıl sayıldığı ve boyutlandırıldığı ayrı bir sorudur ve otobüs kapıları ve acil çıkışlar sayfasında anlatılır.

Daha önce gelen AB direktifi

Bunların hiçbiri bir AB teknik metni değildir. 2001/85/AT sayılı Direktif bir zamanlar, sürücü koltuğu dışında sekizden fazla koltuğu olan araçlar için Birliğin kendi özel hükümlerini içeriyordu; bunlar arasında yangın risklerine karşı korumayı ele alan bir 7.5 bölümü de vardı. Ama ne özgün metninde ne de 1 Temmuz 2013 tarihli konsolide sürümünde, yukarıda alıntılanan ve motor bölmesindeki alarmı, algılamayı ve söndürmeyi düzenleyen paragraf 7.5.1.5 bulunur. EUR-Lex Direktifi artık yürürlükte olmayan bir metin olarak kaydeder: geçerliliği 31 Ekim 2014’te sona ermiş ve Direktif (AT) 661/2009 sayılı Tüzük ile yürürlükten kaldırılmıştır; bu düzenlemenin 19. maddesi Direktifi 1 Kasım 2014’ten itibaren yürürlükten kaldırmıştır. Bu düzenleme de artık yürürlükte olmayan bir metin olarak kayıtlıdır: geçerliliği 5 Temmuz 2022’de sona ermiş ve 6 Temmuz 2022’den itibaren uygulanan (AB) 2019/2144 sayılı Tüzüğün 18. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır. Ayakta kalan şey atıftır: Ek I ve Ek II tabloları BM metinlerine gönderme yapar.

R107 onayları bir değişiklik serisine göre verilir: paragraf 4.2 uyarınca onay numarasının ilk iki rakamı, onay tarihinde Regülasyona yapılmış en son önemli teknik değişikliği içeren seriyi gösterir. Paragraf 10.40’a göre Sözleşmeci Taraflar “may grant type approvals according to any of the preceding series of amendments”; yani önceki serilerden herhangi birine göre de tip onayı verebilirler. Bu tür onayları kabul etmenin sınırları vardır: 1 Eylül 2026’dan itibaren (paragraf 10.33) ve 1 Eylül 2030’dan itibaren (paragraf 10.38) Sözleşmeci Taraflar önceki serilere göre verilmiş tip onaylarını “shall not be obliged to accept”, yani kabul etmek zorunda değildir; 10.34 ve 10.39 uyarınca sonraki seriden etkilenmeyen araçlar bunun istisnasıdır. Bu yazının sınıf çizgisini ilgilendiren adımlar 07 serisine aittir. O seri, ECE/TRANS/WP.29/GRSG/2015/32 çalışma belgesinde “aimed at mandating fire suppression systems on vehicles of Classes I and II” (Sınıf I ve II araçlarda yangın söndürme sistemlerini zorunlu kılmayı amaçlayan) olarak önerilmişti. Yeniden yayımlanan metinde paragraf 10.15’e göre Sözleşmeci Taraflar 1 Eylül 2020’den itibaren Sınıf I ve II araç tiplerine tip onayını “only if”, yani yalnızca 07 serisini karşılıyorlarsa verir; 10.17 uyarınca da 1 Eylül 2021’den itibaren 06 serisine göre tip onayı almış bir Sınıf I ya da II aracı “shall not be obliged to accept”, yani kabul etmek zorunda değildirler. Dolayısıyla, bizim okumamıza göre, belirli bir otobüsün karşılamak zorunda olduğu yangın yükümlülükleri güncel konsolide metni değil, onayının verildiği seriyi izler; bu sayfanın Sınıf I hakkında söyledikleri de 07 serisinden önce onaylanmış bir Sınıf I otobüsünü değil, güncel metni anlatır. Bu yangın yükümlülüklerinin bağlı olduğu sınıf, bilgi belgesinde madde 5.1’de kayıtlıdır; ikinci el bir otobüs almak sayfası aynı paragrafı hâlihazırda yolda olan bir araç için ele alır.