BM 107 sayılı Regülasyonda Otobüs Kapıları ve Acil Çıkışlar

Çıkışlar bakımından bir otobüs iki ayrı tabloyla iki kez sayılır. İlki aracın kaç servis kapısı gerektirdiğini, ikincisi ise servis kapıları dâhil her türden toplam kaç çıkış gerektirdiğini sorar. Salonunda 46 ila 60 kişi bulunan bir Sınıf III şehirlerarası otobüs birinci tablonun şartını tek bir servis kapısıyla karşılayabilir, ama ikinci tabloya göre yine de beş çıkış daha gerektirir. Bu, iki tabloyu birlikte okuyarak vardığımız sonuçtur.

Hangi mevzuat, hangisi hâlâ yürürlükte

Buradaki düzenleme BM 107 sayılı Regülasyondur. Paragraf 1.1 bu düzenlemeyi M2 veya M3 kategorisindeki her tek katlı, çift katlı, rijit ya da körüklü araca uygular; paragraf 1.2 ise dört türü yeniden kapsam dışına çıkarır: örneğin mahkûmlar gibi kişilerin güvenlikli taşınması için kullanılan araçlar; özellikle yaralı ya da hasta kişilerin taşınması için tasarlanmış araçlar; arazi araçları; ve özellikle okul çocuklarının taşınması için tasarlanmış araçlar. Paragraf 1.3 ardından düzenlemeyi, polisin, güvenlik güçlerinin ve silahlı kuvvetlerin kullanımı için tasarlanmış araçlara ve koltukları yalnızca araç dururken kullanılmak üzere tasarlanmış ama hareket hâlinde sürücü dışında 8 kişiden fazla taşımak üzere tasarlanmamış araçlara (verilen örnekler: gezici kütüphaneler, kiliseler ve ağırlama üniteleri) da uygular; ama yalnızca “amaçlanan kullanım ve işlevleriyle uyumlu olduğu ölçüde”. Regülasyon, kategorilerini BM’nin Araçların Yapımına İlişkin Birleştirilmiş Kararı’ndan (R.E.3) alır; AB hukukunda bunları (AB) 2018/858 sayılı Tüzüğün 4(1)(a) maddesi belirler: M2 ve M3’te sürücüye ek olarak sekizden fazla oturma yeri vardır, ikisi 5 tonluk azami kütleyle birbirinden ayrılır.

Avrupa Birliği bir zamanlar otobüs yapımına ilişkin kendi kurallarını yazıyordu; artık yazmıyor. EUR-Lex, 2001/85/AT sayılı Direktifi artık yürürlükte olmayan bir metin olarak kaydeder: geçerliliği 31 Ekim 2014’te sona ermiş, (AT) 661/2009 sayılı Tüzük ile yürürlükten kaldırılmıştır. Bu tüzük de artık yürürlükte değildir: geçerliliği 5 Temmuz 2022’de sona ermiş, (AB) 2019/2144 sayılı Tüzüğün 18. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır. (AB) 2019/2144 sayılı Tüzük ise Madde 19 uyarınca 6 Temmuz 2022’den itibaren uygulanır. Birliğin R107’nin hangi sürümünü esas aldığı, sizin hangi sürümü okuduğunuzdan ayrı bir sorudur. 2019/2144’ün Ek II’si, BM 107 sayılı Regülasyonu F14 gerekliliği olarak, “General bus construction” (Genel otobüs yapısı) başlığıyla, M2 ve M3 için A işaretiyle listeler, ama herhangi bir değişiklik serisi belirtmez. Tüzüğün 4(2) maddesinde atıfta bulunulan BM Regülasyonları listesi olan Ek I, 2 Ağustos 2026’ya kadarki konsolidasyonda M2 ve M3 için R107’yi hâlâ, 23 Şubat 2018 tarihli AB Resmî Gazetesi L 52’de yayımlanan 07 değişiklik serisi düzeyinde gösterir. Bu tablonun notları, listelenen serinin “AB Resmî Gazetesinde yayımlanmış olan sürümü yansıttığını” ve “orada öngörülen geçiş hükümleri temelinde uyulması gereken değişiklik serisine halel getirmediğini” belirtir; ayrıca sonraki bir seriye uygunluğun “alternatif olarak kabul edileceğini” ve değişiklik serilerindeki tarihlerin “Ek II’de alternatif tarihler belirtilmediği sürece (AB) 2018/858 sayılı Tüzüğün 48 ve 50. maddeleri bakımından bağlayıcı olarak uygulandığını” belirtir. Ek II’nin F14 kaydı ise hiçbir alternatif tarih belirtmez. Bu makaledeki paragraf numaraları 11. seri metnine aittir; bu metin 29 Ocak 2026’da AB Resmî Gazetesinde yeniden yayımlanmıştır ve 8 Ekim 2022’de yürürlüğe giren 10. seriye kadarki tüm geçerli metni ve Mayıs 2026’da yürürlüğe giren 11. seriyi içerir.

İki sayım, iki ayrı kişi grubu

Paragraf 2.5 servis kapısını, sürücü yerinde otururken yolcuların normal koşullarda kullanması için tasarlanmış kapı olarak; 2.8 ise acil kapıyı, yalnızca istisnai durumlarda, özellikle de acil bir durumda çıkış olarak kullanılan kapı olarak tanımlar. Paragraf 2.11’e göre tahliye kapağı çatıda ya da tabanda bir açıklıktır; 2.12 acil kapıyı, acil pencereyi ve tahliye kapağını “acil çıkış” başlığı altında toplar; 2.13 ise “çıkış”ı servis kapılarını, bağlantı merdivenlerini ve yarım merdivenleri de kapsayacak şekilde tanımlar.

Paragraf 7.6.1.1, kapasiteyle hiçbir ilgisi olmayan bir alt sınırla başlar: bir aracın en az iki kapısı olmalıdır (ya iki servis kapısı ya da bir servis kapısı ile bir acil kapı) ve her çift katlı aracın alt katında iki kapı bulunmalıdır. Bu alt sınırın üzerinde servis kapısı sayısı sınıfa göre artar; sınıflar R107 kapsamında otobüs sınıfları sayfasında anlatılır.

Paragraf 7.6.1.4’teki ikinci tablo farklı bir kişi grubunu esas alır: bölme ya da kat başına yolcular ve mürettebat.

Aşağıdaki iki hesap örneği Regülasyonun değil, bizimdir. 53 yolcu koltuklu, bir sürücü ve bir tur rehberi taşıyan Sınıf III bir şehirlerarası otobüs, birinci tabloya göre bir servis kapısı, salonda 55 kişi bulunduğu için de ikinci tabloya göre altı çıkış gerektirir; yani kapı dışında beş acil çıkış. 95 yolcu kapasiteli tek katlı Sınıf I bir şehir otobüsü üç servis kapısı ve sürücüyle birlikte dokuz çıkış gerektirir. Bu toplamların hiçbiri metinde geçmez.

Bir üreticinin kaç kapı sunduğu ayrı bir konudur; bir üretici bunu işaretli bir tablo hâlinde verir: MAN’ın Lion’s City föyleri 12, 12 G, 12 E ve 10 E için iki ya da üç, 18 ve 19 varyantları için üç ya da dört, alçak girişli 12 E LE için ise yalnızca iki kapıyı işaretler.

Ne sayılır, ne sayılmaz

Paragraf 7.6.1.4 sayım kurallarını da içerir ve bunlar iki yönde de işler. Çift katlı bir aracın her katı ve her ayrı bölme için sayı ayrı belirlenir; ama tuvalet bölmeleri ve mutfaklar bu amaçla ayrı bölme sayılmaz, dolayısıyla şehirlerarası otobüsteki tuvalet ikinci bir sayım gerektirmez. Tahliye kapakları tabloda yalnızca acil çıkışlardan biri olarak sayılabilir. Paragraf 7.6.1.6 esnektir: çift servis kapısı iki kapı, çift ya da çoklu pencere iki acil pencere sayılır. Paragraf 7.6.1.3 ise katıdır: motorlu kumanda sistemli bir servis kapısı, gerekiyorsa paragraf 7.6.5.1’deki acil kumanda çalıştırıldıktan sonra elle kolayca açılamıyorsa acil kapı sayılmaz.

Körüklü araçlar birden fazla araç gibi ele alınır. Paragraf 7.6.1.2 her rijit bölümde en az bir servis kapısı, Sınıf I körüklü aracın ön bölümünde ise iki servis kapısı şart koşar; paragraf 7.6.1.5 de paragraf 7.6.2.4’teki taraf dengesi kuralı dışında, çıkışların sayısı ve konumu bakımından her rijit bölümü ayrı bir araç gibi ele alır, yolcuları bölüm başına sayar ve bölümler arasındaki geçişin çıkış olmadığını belirtir. Çift katlı bir araçta her bağlantı merdiveni paragraf 7.6.1.13 uyarınca üst kattan bir çıkıştır; paragraf 7.6.1.14 ise alt kattaki herkesin üst kata çıkmadan dışarıya ulaşabilmesini şart koşar.

Tahliye kapakları da her araçta zorunlu değildir. Paragraf 7.6.1.11 bunları Sınıf II, III ve B’de acil kapılara ve pencerelere ek olarak şart koşar: yolcu sayısı (çift katlı araçta üst kattaki) 30’u aşmıyorsa en az bir, 30’u aşıyorsa iki tane; çift katlı araçta yalnızca üst kat çatısına takılırlar. Sınıf I ve A için aynı paragraf yalnızca şunu söyler: paragraf 7.6.1.12’de öngörülenler dışında kapaklar “da takılabilir”; paragraf şu cümleyle biter: “Bir troleybüsün çatısına hiçbir tahliye kapağı takılamaz.”

Nerede bulunmaları gerektiği

Sınıf I, II ve III için paragraf 7.6.2.1.1 servis kapılarını, en az biri aracın ön yarısında olmak şartıyla, üreticinin bildirim formunda beyan ettiği trafik tarafına yerleştirir; bu paragraf, arka ya da yan yüzde özel tasarımlı bir tekerlekli sandalye kapısına, esas olarak yük veya bagaj için ek bir arka kapıya ya da iki taraftan biniş için tasarlanmış araçlarda karşı taraftaki ek servis kapılarına engel değildir. Sınıf A ve B için paragraf 7.6.2.2 geçerlidir: servis kapılarının hangi tarafta olacağına dair aynı kural, her tarafta en az bir çıkış ve yolcu bölmesinin ön ve arka yarısının her birinde en az bir çıkış.

Kapılar arasındaki mesafe tasarıma bırakılmaz, kuralla belirlenir; rakam da aracın kaç katlı olduğuna bağlıdır. Eşik paragraf 7.6.2.3’tedir: yolcu bölmesinin alanı S0, 10 m²’ye eşit ya da daha büyükse, paragraf 7.6.1.1’deki kapılardan ikisi, alan merkezlerinden geçen enine dikey düzlemler arasında ölçülen bir mesafeyle ayrılmış olmalıdır. Tek katlı bir araçta paragraf 7.6.2.3.1, bu mesafeyi, boyuna eksene paralel ölçülen yolcu bölmesinin toplam uzunluğunun “en az” yüzde 40’ı olarak belirler; körüklü bir araçta aynı paragraf, farklı bölümlerden iki kapının, tüm bölümler sayılmak üzere, birleşik yolcu bölmesinin toplam uzunluğunun en az yüzde 40’ı kadar birbirinden ayrı olması hâlinde karşılanır. Çift katlı bir araç, farklı bir esasa göre ölçen paragraf 7.6.2.3.2’ye tabidir: aracın toplam uzunluğunun en az yüzde 25’i ya da alt katın yolcu bölmesinin toplam uzunluğunun en az yüzde 40’ı. İki kapı farklı taraflardaysa bu şart hiç uygulanmaz.

Paragraf 7.6.2.4 çıkışların (çift katlı araçta her katta) iki tarafa büyük ölçüde eşit dağıtılmasını ister; ama aynı paragraf, asgari sayıyı aşan çıkışların bu dağılımın dışında kalmasına izin verir. Paragraf 7.6.2.5 ön ya da arka yüzde en az bir çıkış şart koşar; paragraf 7.6.2.5.2 bunu çift katlı araçta üst katla sınırlar. Paragraf 7.6.2.5.1, Sınıf I ve A araçlarına bu şartı karşılamanın iki yolunu daha tanır: bir tahliye kapağı takmak ya da paragraf 7.6.1.12’nin uygulandığı durumlarda aracın her iki yanına birer ek çıkış koymak. Paragraf 7.6.1.12’ye göre kapaklar “tahliye kapaklarını kullanan yolcular için olası tehlike arz eden teknik bileşenlerin bulunduğu yerlere takılamaz”; verilen örnekler arasında yüksek gerilim sistemleri de var.

Açıklık ne kadar büyük olmalı

Açıklık testin yalnızca yarısıdır. Paragraf 7.7.2.1, koridordan bir acil kapıya giden güzergâhın çift silindir mastarından (tabandan itibaren 300 mm çapında ve 700 mm yüksekliğinde, üzerinde 550 mm çapında ikinci bir silindir taşıyan, toplam 1.400 mm) ya da alternatif olarak paragraf 7.7.2.4’ün izin verdiği koridor mastar cihazından geçmesini şart koşar. Paragraf 7.7.3.3 acil pencereyi köşeleri 200 mm yarıçapla yuvarlatılmış 600 × 400 mm’lik ince bir levhayla, arka yüzde ise 175 mm köşeli 1.400 × 350 mm’lik bir levhayla ölçer; paragraf 7.7.3.2 uyarınca koridordan dışarıya doğru hareket ettirilen levha “hiçbir engelle karşılaşmamalıdır”. Yani pencerenin alanının doğru olması tek başına yeterli değildir. Kısıtlayıcı olan açıklık değil de ilk basamaksa, basamak yükseklikleri Ek 8 kapsamında otobüs erişilebilirliği sayfasındadır.

Güç kesildiğinde kapıyı ne açar

Paragraf 7.6.5.1 bu soruyu kumandalar üzerinden yanıtlar. Acil bir durumda her motorlu servis kapısı, araç dururken ya da hızı saatte 3 km veya daha düşükken, güç kaynağı çalışsın çalışmasın işleyen ve diğer tüm kapı kumandalarına üstün gelen kumandalarla içeriden (kilitli değilse dışarıdan da) açılabilmelidir. İç kumandalar kapının üzerinde ya da kapıya en fazla 300 mm uzaklıkta, ilk basamağın en az 1.000 mm üzerinde bulunur (Ek 8 paragraf 3.9.1’de anılan kapı hariç) ve saatte 3 km’nin üzerinde devre dışı kalır.

Paragraf 7.6.5.1.6 sonucu belirler ve iki seçenek sunar: kumanda çalıştırıldıktan sonra sekiz saniye içinde kapı ya erişim mastarının geçebileceği genişlikte açılır ya da elle kolayca bu genişliğe açılabilir. Kumanda, kırılabilen ya da çıkarılabilen bir kapağın arkasında bulunabilir, ama paragraf 7.6.5.1.7, kumandanın çalıştırılmasının ya da kapağın çıkarılmasının sürücüye hem sesli hem de görsel olarak bildirilmesini şart koşar. Sürücü, paragraf 7.6.5.2 uyarınca dıştaki acil kumandaları kilitlemişse, bunlar ya motor çalıştığında ya da araç saatte 20 km’ye ulaşmadan önce otomatik olarak yeniden devreye girer; bundan sonraki devre dışı bırakma “otomatik olarak gerçekleşmeyecek, sürücü tarafından ek bir eylem gerektirecektir”.

Acil kapılar aynı kumandaları kullanır. Paragraf 7.6.7.2’ye göre acil kapılar, “bu sıfatla kullanıldıkları sürece”, motorlu tipte olamaz; ancak paragraf 7.6.5.1’e uygun bir kumanda çalıştırılıp normal konumuna döndükten sonra kapılar, sürücü bir kapatma kumandasını çalıştırana kadar yeniden kapanmıyorsa motorlu olabilirler. Kumanda kapıyı “en fazla 8 saniye içinde” acil kapı mastarının genişliğine açmalı ya da kapının elle kolayca bu genişliğe açılabilmesini sağlamalıdır.

Pencere temperli camdansa 2026 metni bir süre sınırı koyar. Paragraf 7.6.8.2.2 uyarınca temperli camdan acil pencerede, tek bir kişinin her camı içeriden 20 saniye içinde kırıp çıkarmasını sağlayan bir düzenek bulunmalıdır; teknik servis bunu düzeneği test ederek ve serbest bir açıklık elde etme süresini ölçerek doğrular. Düzenek kırmızıyla işaretlenir, pencere yüksekliğinin üst üçte birinde pencereye bitişik ya da pencerenin üzerine sabitlenir (arka pencere ve bunun teknik olarak mümkün olmadığı konumlar için ayrı kurallar vardır) ve yerinden alınması ek bir eylem gerektirecek şekilde korunur. Düzenek elektronikse paragraf 7.6.8.2.2.3, aracın güç kaynağı arızalandığında da çalışır durumda olmasını şart koşar. Bu düzenek ayrıntılarının hiçbiri, 2019/2144’ün Ek I’inin listelediği 07 serisi metninde yoktur: bu metnin 7.6.8.2.2 paragrafı yalnızca pencerenin “kolay kırılabilir güvenlik camından yapılmış olmasını” ve “her acil pencerenin, aracın içindeki kişilerin kolayca ulaşabileceği bir yerde, her pencerenin kırılabilmesini sağlayacak bir düzenekle donatılmış olmasını” ister. Kapanma kuvveti de test edilir. Paragraf 7.6.5.6, kapanmakta olan motorlu bir kapının bir yolcuyu yaralama ya da sıkıştırma ihtimalinin düşük olmasını şart koşar; 7.6.5.6.1.1 de bu şartı karşıladığı kabul edilen iki koşuldan ilkini verir: Ek 6’nın ölçüm noktalarında 150 N’u aşmayan bir sıkıştırma kuvvetiyle karşılaşan kapı tam açıklığına kadar otomatik olarak yeniden açılır; tepe kuvvet de “300 N’u aşmaması koşuluyla kısa bir süre için 150 N’un üzerinde olabilir”. Ön servis kapısı ise bunun yerine paragraf 7.6.5.6.2’nin şartını yumuşak kenarlarla karşılayabilir.

İkinci el alıcının gerçekten kontrol edebilecekleri

İşaretleme de Regülasyonun bir şartıdır. Paragraf 7.6.11.5, her acil çıkışın ve bunun için öngörülen şartları karşılayan başka her çıkışın, içeriden ve dışarıdan okunabilen, ISO 7010:2011’in Table 3’ünden bir piktogram taşımasını şart koşar; 7.6.11.3, içeriden görülebilen işaretlerin, ISO 17398:2004’ün Table 2’sinde en az C alt sınıfı düzeyinde fotolüminesan olmasını şart koşar.

İki tablo da kişi sayısına dayanır (ilkinde yolcular, ikincisinde bölme ya da kat başına yolcular ve mürettebat); dolayısıyla kapasitedeki bir değişiklik aracı başka bir satıra taşıyabilir. Paragraf 2.1.1.4 uyarınca bir araç “birden fazla sınıfa ait sayılabilir” ve “karşılık geldiği her sınıf için onaylanabilir”. Onay belirli bir değişiklik serisine göre verilir; paragraf 10.33 ila 10.41 önceki serilerin ne kadar süre kabul edileceğini belirler. Paragraf 10.33 uyarınca, 1 Eylül 2026’dan itibaren akit taraflar, 10. seriden önceki serilere ait onayları “kabul etmek zorunda değildir”, ama 10.34 uyarınca, “10. seri değişikliklerinden etkilenmeyen” araçlar için 06, 07, 08 ve 09 serisi onaylarını “kabul etmeye devam edecektir”. Paragraf 10.35, 11. serinin yürürlüğe girmesinden itibaren 11. seri onaylarının reddedilmesini yasaklar; 1 Eylül 2027’den itibaren akit taraflar, bu tarihten sonra ilk kez verilmiş önceki herhangi bir seriye ait onayları “kabul etmek zorunda değildir”; 1 Eylül 2030’a kadar, 1 Eylül 2027’den önce ilk kez verilmiş 10. seri onaylarını “kabul edecektir”; 1 Eylül 2030’dan itibaren önceki herhangi bir seriye ait onayları “kabul etmek zorunda değildir”, ancak “11. seri değişikliklerinin getirdiği değişikliklerden etkilenmeyen” araçlar için 06 ila 10. seri onayları kabul edilmeye devam eder. Paragraf 10.40 akit tarafların önceki herhangi bir seriye ait onaylar “verebileceğini” ekler; 10.41 de bu serilere ait mevcut onaylar için genişletme vermeye “devam edeceklerini” belirtir. AB’de, 2019/2144’ün Ek I’ine ait notlar, “kabul etmek zorunda değildir” ve benzer ifadeleri, “ulusal makamların, uygunluk belgelerini (AB) 2018/858 sayılı Tüzüğün 48. maddesi bakımından artık geçerli saymaması için bağlayıcı bir hüküm” olarak yorumlar.

Bu şartlardan üçü aracın kendisi üzerinde kontrol edilebilir. Çıkışları koltuk sayısına göre değil, paragraf 7.6.1.4’ün esas aldığı şeye, yani her bölme ya da kattaki yolcu ve mürettebat sayısına göre sayın. Her motorlu servis kapısında, acil kumandanın çalıştırılmasının ya da kapağının çıkarılmasının paragraf 7.6.5.1.7’nin şart koştuğu gibi sürücüye sesli ve görsel olarak bildirildiğini doğrulayın. Her acil çıkışın iki yüzünde de piktogramı arayın; kırılabilir güvenlik camından her acil pencerede de, 07 serisi metninin zaten her pencerenin yanında bulunmasını şart koştuğu kırma düzeneğini arayın. Yalnızca paragraf 7.6.8.2.2.3’ü içeren metne göre onaylanmış bir araçta kırmızı işaretli düzenek de bulunmalıdır; bu düzenekte “üreticinin tercihine bağlı olarak aşağıdaki azaltıcı önlemlerden en az biri” bulunur: ya kalıcı olarak “her acil pencereye bitişik ya da pencere üzerine” sabitlenmiştir ya da geçici olarak çıkarıldığında “sürücü koltuğunda sesli ya da görsel” bir uyarı sinyali verir. Ruhsatın koltuk ve ayakta yolcu yerleri hakkında kaydettikleri ikinci el bir otobüs satın almak sayfasında, bir üretici föyünün nelerden bahsedip nelerden bahsetmediği bir otobüs teknik föyü nasıl okunur sayfasında ele alınır.