BM 107 sayılı Regülasyon Kapsamında Otobüs Erişilebilirliği

BM 107 sayılı Regülasyon kapsamında otobüs erişilebilirliği, tüm otobüsler için tek bir standart değil, bir sınıf ayrımıdır: Ek 8, Sınıf I araçlar için zorunludur; diğer tüm sınıflar için ise regülasyon, çözümün seçimini Akit Taraflara bırakır ve fiilen takılan, hareket kısıtlılığı olan kişilere ve/veya tekerlekli sandalye kullanıcılarına yönelik her özellik veya cihazı ilgili Ek 8 gerekliliklerine bağlar.

Sınıf ayrımı her şeyi belirler

Paragraf 2.1.1, sürücü hariç 22’den fazla yolcu kapasiteli araçları üç sınıfa ayırır: Sınıf I, sık yolcu hareketine imkân tanıyan ayakta yolcu alanlarıyla inşa edilir; Sınıf II, esas olarak oturan yolcular için inşa edilir ve geçitte ve/veya iki çift koltuğa ayrılan alanı aşmayan bir bölgede ayakta yolcu taşınmasına imkân verecek şekilde tasarlanır; Sınıf III ise yalnızca oturan yolcular içindir. Sürücü hariç 22 veya daha az yolcu kapasitesinde ise paragraf 2.1.2, ayakta yolcu taşımak üzere tasarlanan Sınıf A’yı ve bu şekilde tasarlanmamış Sınıf B’yi tanımlar. Paragraf 2.1.1.4 uyarınca bir araç birden fazla sınıfa ait sayılabilir ve bu durumda “karşılık geldiği her Sınıf için onaylanabilir”.

Paragraf 5.2, Sınıf I araçların, en az bir tekerlekli sandalye kullanıcısı ve bir açılmış bebek arabası veya puset dahil olmak üzere, hareket kısıtlılığı olan kişiler için Ek 8’e göre erişilebilir olmasını şart koşar. Paragraf 5.3 geri kalanını kapsar: Akit Taraflar diğer sınıflarda “gelişmiş erişilebilirliği sağlamak için en uygun çözümü seçmekte serbesttir”; ama böyle bir araca takılan, hareket kısıtlılığı olan kişilere ve/veya tekerlekli sandalye kullanıcılarına yönelik özellik veya cihazlar “ilgili Ek 8 gerekliliklerine uymalıdır”. Paragraf 5.4 uyarınca regülasyondaki hiçbir hüküm, bir Akit Tarafın ulusal makamlarının belirli işletme türlerini Ek 8’e göre donatılmış araçlara ayırmasını engellemez. Her iki seçenek de Akit Taraflara ve onların ulusal makamlarına bırakılmıştır.

Alçak taban regülasyonda tanımlıdır; alçak giriş tanımlı değildir

Paragraf 2.1.4, alçak tabanlı bir aracı, ayakta yolculara ayrılan alanın en az yüzde 35’inin — körüklü bir araçta ön kısmının, çift katlı bir araçta ise alt katının — basamaksız bir alan oluşturduğu ve en az bir servis kapısına erişim içerdiği Sınıf I, II veya A araçlarından biri olarak tanımlar. Sınıf III bir şehirlerarası otobüs bu tanımın dışında kalır, çünkü 2.1.4 yalnızca I, II ve A sınıflarını sayar; ölçülecek ayakta yolcu alanının bulunmaması testin kendisi değil, sınıfın bir sonucudur.

“Low-entry” (alçak giriş) terimi regülasyonda hiçbir yerde geçmez. Paragraf 2.2.1(d), bir araç tipini diğerinden ayıran karoser konseptlerini tek/çift katlı, körüklü ve alçak tabanlı olarak adlandırır; Ek 1’deki bilgi belgesi de karoser tipini aynı terimlerle sorar. Lion’s Intercity LE’yi Low Entry sınıfında konumlandıran MAN, alçak tabanlı bir alan ve yükseltilmiş bir arka bölüm tarif eder; regülasyon açısından böyle bir otobüs, ancak yüzde 35 testini geçerse alçak tabanlı bir araçtır.

Basamak yükseklikleri ve çökme (kneeling) fonksiyonu

Ek 8 paragraf 3.1, en az bir servis kapısının zeminden ilk basamak yüksekliğinin Sınıf I ve A için “250 mm’yi aşmayacağını”, Sınıf II, III ve B için ise bu sınırın 320 mm olduğunu belirtir; yalnızca bir servis kapısı bu şartı karşılıyorsa, “bu kapının hem giriş hem çıkış olarak kullanılmasını engelleyecek hiçbir engel veya işaret bulunmayacaktır”. Sınıf I ve A için alternatif olarak, biri giriş biri çıkış olmak üzere iki kapı açıklığında ilk basamak “270 mm’yi aşmayacaktır”. Bu kapılardaki erişim geçidinde ve geçidin tamamındaki basamaklar, Sınıf I ve A için “200 mm’den fazla olmayacak”, Sınıf II, III ve B için ise 250 mm ile sınırlı olacaktır.

Aynı paragraf, yerleşim türlerini birbirinden ayırır: alçak tabanlı araçlarda “yalnızca bir çökme (kneeling) sistemi devreye sokulabilir, geri çekilebilir bir basamak devreye sokulamaz”; diğer araçlarda ise “bir çökme sistemi ve/veya geri çekilebilir bir basamak devreye sokulabilir”. Paragraf 2.31, çökmeyi aracın gövdesini normal seyir konumuna göre tamamen veya kısmen alçaltan ve yükselten bir sistem olarak tanımlar; 3.11.2.4 uyarınca takılan her çökme sistemi, araç normal seyir yüksekliğinin altındayken 5 km/h’nin üzerinde sürülmesine izin vermemelidir.

MAN’ın Ekim 2021 tarihli tanıtım bülteni, Lion’s Intercity LE’nin City versiyonu için 275/70 R22.5 lastiklerle ve alçak taban alanında platformsuz tasarımla 320 mm giriş yüksekliği veriyor; Intercity versiyonunda bu lastik ölçüsü yalnızca opsiyon olarak sunulur, standart 295/80 R22.5 lastiklerde ise rakam 380 mm’dir. MAN’ın Ekim 2022 tarihli bülteni City versiyonunun 320 mm’lik rakamını tekrarlar. İki MAN rakamı arasında 60 mm fark vardır (bizim hesabımız) ve MAN her rakamı kendi lastik ölçüsüne göre veriyor. Mercedes-Benz de Citaro için aynı türden bir rakam yayımlıyor: 275/70 R22.5 lastiklerde ilk iki kapıda 320 mm. Bunlar üreticilerin verdiği giriş yükseklikleridir ve iki üretici de nasıl ölçüldüklerini belirtmez; R107’deki ilk basamak yüksekliği ise Ek 3 paragraf 7.7.7.3 uyarınca düz zeminde, araç yürür durumdaki kütlesindeyken, üreticinin teknik olarak izin verilen azami yüklü kütle için belirttiği lastik donanımı ve basıncıyla ölçülür.

Rampalar ve asansörler

Paragraf 3.11.4.1.3’te iki ayrı kip fiili kullanılır. Bir rampanın kullanılabilir yüzeyi “en az 800 mm genişliğinde olacaktır”; 150 mm yüksekliğindeki bir kaldırıma uzatıldığında veya açıldığında eğim “yüzde 12’yi geçmemelidir”, zemine uzatıldığında veya açıldığında ise “yüzde 36’yı geçmemelidir” ve “bu testi geçmek için bir çökme sistemi kullanılabilir”. Yük değeri bir “shall”dır: 3.11.4.1.5 uyarınca herhangi bir rampa “300 kg’lık bir yükle güvenle çalışabilecek durumda olacaktır”. 3.11.3.1.2 uyarınca bir asansör platformu en az 800 mm genişliğinde, en az 1 200 mm uzunluğunda olacak ve “en az 300 kg’lık bir kütleyi taşırken çalışabilecek” durumda olacaktır; 3.11.1.2 uyarınca güç kesilmesi halinde asansörler ve rampalar “elle çalıştırılabilir durumda olacaktır”.

Tekerlekli sandalye alanı ve öncelikli koltuklar

Paragraf 3.6.1, öngörülen her tekerlekli sandalye kullanıcısı için en az 750 mm genişliğinde, 1 300 mm uzunluğunda ve 1 400 mm yüksekliğinde, kaymaya dirençli ve öne-arkaya yönde “yüzde 5’i geçmeyecek”, enine yönde ise yüzde 3’ü geçmeyen eğimli özel bir alan şart koşar. Bu sınırlar mutlak değildir: farklı yönlerdeki eğimlerin birleştiği alanın arka kısmında, bu tür alanların toplamı tekerlekli sandalye alanının yüzde 25’ini aşmamak kaydıyla “aşılabilir”; 3.8.4’e uygun geriye dönük bir tekerlekli sandalye için ise, eğim alanın ön ucundan arka ucuna doğru yükseliyorsa, boyuna eğim “yüzde 8’i geçmeyecektir”.

Ek 4 Şekil 21’deki referans tekerlekli sandalye 1 200 mm uzunluğunda, 700 mm genişliğinde ve 1 090 mm yüksekliğindedir. 3.6.4, tekerlekli sandalye kullanıcısının bu sandalyeyle araç dışından, en az bir tekerlekli sandalye erişim kapısından geçerek özel alana serbestçe ve kolayca ulaşabilmesini şart koşar; 3.6.4.1 bunu, başkasının yardımı olmadan manevra yapabilecek alan bulunması ve engel oluşturabilecek basamak, boşluk veya dikme bulunmaması olarak tanımlar. 3.6.2 uyarınca “tekerlekli sandalye kullanıcılarının geçebileceği en az bir kapı olacaktır” ve Sınıf I’de en az bir tekerlekli sandalye erişim kapısı “bir servis kapısı olacaktır”; tekerlekli sandalye erişim kapısı, 3.11.3’e (bir asansör) veya 3.11.4’e (bir rampa) uygun bir biniş cihazı “taşıyacaktır”. 3.6.3 uyarınca tekerlekli sandalye erişimi sağlayan tüm kapıların asgari genişliği “900 mm olacaktır”; bu değer, tutamak seviyesinde ölçüldüğünde “100 mm azaltılabilir”; servis kapısı olmayan bir tekerlekli sandalye erişim kapısının yüksekliği ise en az 1 400 mm olmalıdır.

Ek 3 paragraf 7.7.8.5.3, öncelikli koltukların asgari sayısını belirler: Sınıf I’de dört, Sınıf II’de iki, Sınıf A’da bir; Sınıf III ve Sınıf B araçları Ek 8’e tabi olduğunda ise sırasıyla iki ve bir. Ek 8 paragraf 3.2.6.1, Sınıf I ve A’da öncelikli oturma konumundaki ayak alanını bitişik geçitle aynı seviyeye koyar, ancak 3.2.6.2 bunu, genişliği 2,35 m’yi aşmayan Sınıf I araçlar için gerekli konumlardan yalnızca ikisiyle sınırlar; geri kalanı için geçide olan dikey mesafe “250 mm’den fazla olmayacaktır”.

Sınıf III şehirlerarası otobüsler neden bu zorunluluğun dışında kalıyor

Sınıf III bir şehirlerarası otobüs yalnızca oturan yolcu taşır ve paragraf 5.2 zorunluluğunun kapsamına girmez. Geriye, fiilen takılan, hareket kısıtlılığı olan kişilere ve/veya tekerlekli sandalye kullanıcılarına yönelik her özellik veya cihazı bağlayan 5.3 ile 5.4 kalır.

Birleşik Krallık’ın Public Service Vehicles Accessibility Regulations 2000 (PSVAR) düzenlemesinde, regulation 2 “bus” ve “coach” tanımlarını sürücü hariç 22’den fazla yolcu kapasiteli araçlarla sınırlar; regulation 3 ise 31 Aralık 2000’den bu yana sertifika şart koşar. Bu tarihte veya sonrasında kullanımdaki 7,5 tonun üzerindeki tek katlı bir otobüs, Schedule 1 ve 2 ile ilgili bir sertifika gerektirir (reg 3(2)); çift katlı bir otobüs için de, ağırlık eşiği olmaksızın, aynı tarihten itibaren aynı durum geçerlidir (reg 3(5)); bir şehirlerarası otobüs (coach) için 31 Aralık 2000’den itibaren bir Schedule 3 sertifikası (reg 3(6)) ve 1 Ocak 2005’ten itibaren bir Schedule 1 sertifikası (reg 3(7)) gerekir. 7,5 ton veya altındaki tek katlı otobüsler reg 3(3) ve 3(4) kapsamına girer; burada daha önceki araçlar için istisna 1 Ocak 2015’e kadar sürmüştür. 1 Ocak 2016, 2017 ve 2020 tarihleri başlangıç tarihleri değildir: bunlar, 31 Aralık 2000’den önce ilk kez kullanılan (Schedule 1 şehirlerarası otobüs şartı için 1 Ocak 2005) veya 1 Ekim 2000’den önce imal edilen (1 Ekim 2004) bir aracın o tarihe kadar sertifika gerektirmediği tarihlerdir. Reg 3(9)(b) ise rejimi sınırlar: “used” veya “in use”, yerel bir hizmet ya da tarifeli bir hizmet sağlamak için kullanılmak demektir; regulation 2 de tur hizmetini tarifeli hizmet tanımının dışında tutar. Dolayısıyla PSVAR bir şehirlerarası otobüsü, yerel veya tarifeli bir hizmet sağlamak için kullanıldığında kapsar. Bu da regulation 4’e tabidir: regulation 3 gereklilikleri, listelenen sınıflardaki araçlara uygulanmaz; bunlar arasında Transport Act 1985’in section 19’una uygun olarak kullanılan araç ile ilk kullanımının üzerinden yirmi yıldan fazla geçmiş olup yerel veya tarifeli bir hizmet sağlamak için “herhangi bir takvim yılında 20 günden fazla” kullanılmayan araç da vardır.

(AB) 181/2011 sayılı Tüzük bir AB hukuku metnidir; legislation.gov.uk, S.I. 2019/141’in Madde 2(1) kapsam testine “Birleşik Krallık’ta veya” ifadesini eklediği, Birleşik Krallık değişiklikleriyle güncel tutulan bir UK sürümü yayımlar. Madde 2(1), Tüzüğü, tarifeli mesafesi 250 km veya daha fazla olan, belirlenmemiş yolcu kategorileri için düzenli seferlerdeki yolculara uygular; Madde 2(2) uyarınca ise, diğerlerinin yanı sıra Madde 9 ve 10(1), 250 km’den kısa düzenli seferlere de uygulanır. Madde 9, engellilik veya hareket kısıtlılığı gerekçesiyle rezervasyon, bilet veya biniş reddini yasaklar — ama Madde 10(1) uyarınca taşıyıcılar, seyahat acenteleri ve tur operatörleri, uluslararası, Birlik veya ulusal hukukun öngördüğü geçerli güvenlik gerekliliklerini veya yetkili makamların belirlediği sağlık ve güvenlik gerekliliklerini karşılamak amacıyla ya da aracın veya altyapının (duraklar ve terminaller dahil) tasarımı kişiyi araca almayı, indirmeyi veya güvenli ve operasyonel olarak uygulanabilir bir biçimde taşımayı fiziksel olarak imkânsız kılıyorsa “reddedebilir”. Reddedilen bir rezervasyon veya bilet söz konusu olduğunda, Madde 10(2) taşıyıcının kişiyi, taşıyıcının işlettiği kabul edilebilir herhangi bir alternatif hizmet konusunda bilgilendirmesini şart koşar; 10(3) uyarınca ise rezervasyonu veya bileti olan, Madde 14(1)(a)’ya uymuş olan ve buna rağmen araca alınmayan bir kişiye, geri ödeme (gerektiğinde ilk kalkış noktasına ücretsiz dönüş hizmetiyle birlikte) ile, mümkün olmadığı durumlar dışında, yolculuğa devam veya güzergâh değişikliği arasında seçim hakkı tanınmalıdır; bilet için ödenen paranın geri ödenmesi hakkı, Madde 14(1)(a) uyarınca “bildirimde bulunulmamasından etkilenmeyecektir”. Madde 11(1)’deki erişim koşullarına tabi olarak, Madde 13(1) Üye Devletlerin belirlediği terminallerde ücretsiz yardım şart koşar; Madde 14(1) ise bunu, ihtiyacın “yardımın gerekli olmasından en geç 36 saat önce” bildirilmesi ve kişinin belirlenen noktada hazır bulunması koşuluna bağlar. Böyle bir bildirim yapılmasa bile Madde 14(4), taşıyıcıların, terminal işletmecisi kuruluşların, seyahat acentelerinin ve tur operatörlerinin kişinin binebilmesi, aktarma yapabilmesi veya inebilmesi için yardımın sağlanması amacıyla “makul her türlü çabayı” göstermesini yine de şart koşar. Madde 18(1) uyarınca, Madde 2(2)’ye halel getirmeksizin, Üye Devletler, ulusal kurallarının engelli ve hareket kısıtlılığı olan kişilere en az aynı düzeyde koruma sağlaması koşuluyla, “yurt içi düzenli seferleri” bu bölümün hükümlerinin tamamından veya bir kısmından “muaf tutabilir”. Bu yükümlülüklerden hangilerinin belirli bir hizmeti kapsadığı ve hangilerinin 250 km sınırının altında ortadan kalktığı otobüs yolcu hakları sayfasında ele alınıyor.

Taban seçiminin getirdikleri

Ek 11, her tekerlekli sandalye alanını, “bir tekerlekli sandalye ve kullanıcısının kütlesini temsil eden” 250 kg olarak sayar; Ek 3 paragraf 7.2.2.2.9 ve 7.2.2.2.10 ise bu alanı, dolu sayıldığında veya yalnızca tekerlekli sandalye kullanıcılarına ayrıldığında, ayakta yolcu alanından düşer. Bizim hesabımıza göre asgari 750 x 1 300 mm’lik bir alan 0,975 m²’dir; Ek 11’in Sınıf I ve A için belirlediği, ayakta yolcu başına 0,125 m²’lik geleneksel alanla hesaplandığında bu alan 7,8 ayakta yolcuya karşılık gelir.

Regülasyon bir güzergâh için taban seçmez; her seçimin neyi karşılaması gerektiğini belirler. Sınıf I bir araç Ek 8 zorunluluğuna tabidir: en az bir servis kapısında “250 mm’yi aşmayan” (ya da alternatif olarak, biri giriş biri çıkış olmak üzere iki kapı açıklığında 270 mm) bir ilk basamak, erişim geçidinde ve geçidin tamamında 200 mm’yi geçmeyen basamaklar ve tekerlekli sandalye erişim kapısında bir asansör veya rampa. Araç 2.1.4 uyarınca alçak tabanlıysa, Ek 8 paragraf 3.1 yalnızca bir çökme sisteminin devreye sokulmasına izin verir, geri çekilebilir bir basamağa izin vermez; diğer araçlarda bir çökme sistemi ve/veya geri çekilebilir bir basamak devreye sokulabilir. MAN’ın kendi Low Entry modeli koltuk tarafındaki ödünleşimi gösterir: Lion’s Intercity LE’nin Intercity versiyonu “ön bölümde her zaman platform taşır” ve MAN’a göre bu sayede City versiyonundan en az on koltuk fazladır. Sınıf III için R107’de bir zorunluluk yoktur, ama takılan, hareket kısıtlılığı olan kişilere ve/veya tekerlekli sandalye kullanıcılarına yönelik her özellik veya cihaz ilgili Ek 8 gerekliliklerine uymak zorundadır; PSVAR ise, kendi regulation 4’ündeki istisnalara tabi olarak, şehirlerarası otobüs yerel veya tarifeli bir hizmet sağlamak için kullanıldığında devreye girer.

11 serisi değişiklikler geçiş sürecini belirler: paragraf 10.36 uyarınca, 1 Eylül 2027’den itibaren Akit Taraflar, bu tarihten sonra ilk kez verilen önceki herhangi bir değişiklik serisine yönelik tip onaylarını kabul etmekle yükümlü değildir; 10.37, 1 Eylül 2027’den önce ilk kez verilen 10 serisi onaylarını 1 Eylül 2030’a kadar kabul etmelerini şart koşar; 10.39 ise, 11 serisinin getirdiği değişikliklerden etkilenmeyen araçlar için 06 ila 10 serisi onaylarının kabulüne devam edilmesini şart koşar.

Department for Transport, Mart 2025 itibarıyla İngiltere’deki yerel otobüs işletmecilerinin kullandığı 30.558 otobüs kaydetmiştir; bunların yüzde 99’una erişilebilirlik sertifikası verilmiştir.