Akıllı takograf: sürüm 2 neyi kaydeder, ne zaman zorunludur

Takograf eskiden sürücüyle saatler üzerine tartışan bir cihazdı. İkinci nesil akıllı takograf farklı bir cihazdır: aracın çalışma günü içinde beş belirli anda nerede olduğunu kaydeder, hangi ülkede bulunduğuna kendi kendine karar verir ve araç hareket halindeyken bile yol kenarından sorgulanabilir. Avrupa’da ağır bir araç işleten veya satın alan herkes için buradan iki soru çıkar — cihaz neyi kaydeder ve hangi araçların bunu ne zamana kadar taşıması gerekiyordu. Bu iki sorunun yanıtı da genellikle anlatıldığı kadar geniş kapsamlı değildir.

Beş konum noktası ve yükün eşya mı yolcu mu olduğu

(AB) 2020/1054 sayılı Tüzük ile değiştirilen haliyle (AB) 165/2014 sayılı Tüzüğün 8(1) maddesi, otomatik olarak neyin kaydedildiğini belirler: aracın „aşağıdaki noktalarda veya uydu sinyalinin mevcut olduğu, bu yerlere en yakın noktada“ konumu — günlük çalışma süresinin başladığı yer, aracın bir Üye Devletin sınırını her geçtiği an, her yükleme veya boşaltma yaptığı an, her üç saatlik birikmiş sürüş süresi ve günlük çalışma süresinin bittiği yer.

İkinci alt paragraf ise konumla hiç ilgisi olmayan bir şey ekler: cihaz ayrıca „aracın, (AT) 561/2006 sayılı Tüzüğün gerektirdiği şekilde eşya mı yoksa yolcu taşımacılığında mı kullanıldığını“ da kaydetmelidir. İkisini de yapan bir araç, o anda hangisini yaptığını belirtir.

Bunların hepsi her aracı bağlamaz; özetlerin genellikle atladığı kısım dördüncü alt paragraftır. Beş konum noktasından ikisi — sınır geçişi ile yükleme veya boşaltma, yani ikinci ve üçüncü tire işaretleri — eşya-mı-yolcu-mu bayrağıyla birlikte, „Madde 11’in ikinci paragrafında atıfta bulunulan ayrıntılı hükümlerin yürürlüğe girmesinden iki yıldan daha uzun bir süre sonra bir Üye Devlette ilk kez tescil edilen araçlara, belirli araçların Madde 3(4) uyarınca daha sonra sonradan donatılması yükümlülüğüne halel getirmeksizin uygulanır“. Bütün rejim bu cümlenin etrafında döner. Cümle, aşağıdaki sonradan donatma süreleriyle aynı yürürlüğe giriş tarihinden hesap yapar; Tüzüğün, cihazın neyi kaydettiğini cihazların değiştirilme takvimine bağladığı tek yer de burasıdır.

Bütün bunların sınırını Madde 8(2) çizer ve bu sınır, cihazı bir takip cihazı olarak tanıtan yaygın anlatımdan çok daha dardır. Yalnızca ücretsiz bir konumlandırma hizmeti kullanılabilir ve bu noktaların belirlenmesi için „mümkün olduğunca“ coğrafi koordinatlarla ifade edilenler dışında hiçbir konum verisi kalıcı olarak saklanamaz. Bir noktaya ulaşılıp ulaşılmadığını belirlemek veya hareket sensörünü doğrulamak için geçici olarak tutulan veriler „hiçbir kullanıcı tarafından erişilebilir olmamalı“ ve otomatik olarak silinmelidir. İzin verilen şey, sürekli bir iz değil, beş damgadır.

Cihaz bir sınırın geçildiğine nasıl karar verir

Teknik ayrıntı, (AB) 2021/1228 sayılı Uygulama Tüzüğünün yeniden yazdığı (AB) 2016/799 sayılı Uygulama Tüzüğünün Ek IC’sinde yer alır; bu yeniden yazım 3.27 noktasına bir sınır geçişi izleme işlevi eklemiştir. Gereklilik 226a, cihazın „aracın bir ülkenin sınırını ne zaman geçtiğini, hangi ülkeden çıkıldığını ve hangi ülkeye girildiğini“ tespit etmesini sağlar; 226b bunu ölçülen konuma ve saklanan dijital bir haritaya dayandırır; 226c, aracın bir ülkede 120 saniyeden az kaldığı durumlarda geçişin kaydedilmediği koşulunu ekler.

Harita, üreticinin tercihi değildir. Gereklilik 133j ile 133o arasındaki hükümler uyarınca cihaz, Avrupa Komisyonunun özel ve güvenli bir internet sitesinden sağladığı, üreticinin kullanmadan önce doğrulaması gereken bir sürüm tanımlayıcısı ve özet (hash) değeri taşıyan, NUTS düzey 0’a karşılık gelen çözünürlükte ve 1:1 milyon ölçekte bir dijital harita saklar.

Saklanan bilgi iki ülke kodundan fazlasıdır. Gereklilik 133a, çıkılan ülkeyi, girilen ülkeyi ve geçiş konumunu kaydeder; 133b buna sürücü ve/veya yardımcı sürücü kart numarasını ve kartı veren Üye Devleti, kart neslini — bir memura yuvada sürüm 1 mi yoksa sürüm 2 mi bir kart olduğunu söyleyen alanı —, tarih ve saatiyle birlikte GNSS doğruluğunu, konumun kimliği doğrulanmış olup olmadığını gösteren bir bayrağı ve tespit anındaki kilometre sayacı değerini ekler. Gereklilik 133c bellek için en az 365 günlük bir kayıt süresi öngörür; 133d önce en eski kaydın üzerine yazar.

Yükleme ve boşaltma, otomatik değil sürücünün girdiği bir kayıttır

Madde 8(1)’deki yükleme ve boşaltma noktası çoğu zaman, sanki aracın bunu kendisi tespit ediyormuş gibi okunur. Oysa öyle değildir. Gereklilik 62a, sürücünün aracın yüklendiğini, boşaltıldığını veya ikisinin aynı anda yapıldığını „gerçek zamanlı olarak girmesine ve onaylamasına“ izin verir; 62b her türü ayrı bir olay olarak kaydeder; 62c bunun ne zaman yapılacağını belirler — „aracın yükleme/boşaltma işleminin yapıldığı yeri terk etmesinden önce“. O sırada uydu konumu mevcut değilse, 133f elde tutulan en son konumu kullanır; 133h kayıtları en az 365 takvim günü boyunca saklar.

Yalnızca gerçek olduğu varsayılabilen bir konum

(AB) 2021/1228 sayılı Uygulama Tüzüğü, Galileo Open Service Navigation Message Authentication hizmetini zorunlu kılmıştır; böylece kaydedilen bir konumun gerçek bir uydu sinyalinden geldiği gösterilebilir. Gereklilik 88a bir „GNSS anomalisi“ olayı ekler: olay, alıcı bir saldırı tespit ettiğinde veya kimlik doğrulaması başarısız olduğunda tetiklenir; sinyali karıştırılan (jamming) bir aracın belleği tek bir kayıtla dolmasın diye ardından on dakika boyunca bastırılır.

Bu durum, (AB) 2023/980 sayılı Uygulama Tüzüğünün açıkça kaydettiği bir sorun yarattı: hizmet o sırada „yeni tescil edilen araçlarda akıllı takografın ikinci versiyonunun kullanıma giriş tarihinden sonrasına kadar bir hizmet beyanı beklenmeyen, kamuya açık bir test aşamasındadır“. Çözüm, test aşaması sinyaline göre tip onaylı, bir yazılım güncellemesi uygulanana kadar kimlik doğrulamasını görmezden gelen ve o zamana kadar alıcısının sağladığı konumların „her zaman kimliği doğrulanmış“ olduğunu varsayan geçici bir araç ünitesi oldu. Gereklilik TRA_022, bu tür ünitelerin tip onayının yalnızca 31 Aralık 2023’e veya hizmet beyanı tarihine kadar — hangisi daha sonraysa — talep edilebilmesine izin verdi; TRA_023 bunların yeni tescil edilen araçlara yalnızca 31 Mayıs 2024’e veya bu beyandan beş ay sonrasına kadar takılabilmesine izin verdi. TRA_020, tip onaylı geçici araç ünitesinin üreticisinin yazılım sürümlerini Komisyona bildirmesini, Komisyonun da bu sürümleri herkese açık bir internet sitesinde yayımlamasını şart koşar. Erken bir sürüm 2 aracında, cihazın geçici bir ünite olup olmadığını ve güncellenip güncellenmediğini, kaydettiği konumlara güvenmeden önce kontrol etmekte fayda vardır.

Bir denetim memuru hareket halindeki bir araçtan neyi çekebilir

Madde 9, uzaktan erken tespiti düzenler. İletişim yalnızca denetim otoritesinin ekipmanı bunu talep ettiğinde gerçekleşir; veriler de kurcalanmış olabilecek bir takografın hedefli kontrolü için gerekenlerle sınırlıdır. Madde 9(4) bizim sayımımızla on iki tire işaretinden oluşur: en son güvenlik ihlali girişimi, en uzun güç kaynağı kesintisi, sensör arızası, hareket verisi hatası, araç hareketi çelişkisi, geçerli bir kart olmadan sürüş, sürüş sırasında kart takılması, zaman ayarı verisi, en son iki kalibrasyonun tarihlerini içeren kalibrasyon verisi, araç tescil numarası, takografın kaydettiği hız ve — (AB) 2020/1054 sayılı Tüzük ile eklenen — azami sürüş süresinin aşılması.

Bunların hiçbiri çalışma saatlerinin kaydı değildir. Madde 9(6), veri olası bir kurcalamaya işaret etmedikçe iletişimden en geç üç saat sonra silinmesini sağlar; Madde 9(8) de böyle bir iletişimin hiçbir durumda otomatik para cezalarına veya yaptırımlara yol açmayacağını belirtir. Bu iletişim durdurulacak araçları seçmeye yarar; hiçbir konuda karar vermez.

Sürücünün artık yapmadığı manuel kayıt

Madde 34(7), sürücünün günlük çalışma süresinin başladığı ve bittiği yerler için girdiği ülke sembolleriyle başlar. İkinci alt paragrafı, 2 Şubat 2022’den itibaren, sürücünün bir Üye Devletin sınırını geçtikten sonra o Üye Devlette yaptığı ilk durakta girdiği ülke sembolünü eklemiştir; bu durak „sınırda veya sınırdan sonra mümkün olan en yakın durma yerinde“ yapılır.

Sürüm 2’deki muafiyet, Tüzükte genellikle aktarıldığından daha dardır. Dördüncü alt paragraf yalnızca „birinci alt paragrafta atıfta bulunulan bilgiyi“ — çalışma süresinin başında ve sonunda girilen iki ülke sembolünü — „takograf, Madde 8’e uygun olarak konum verilerini otomatik olarak kaydediyorsa“ ortadan kaldırır. Sınır geçişi sembolü ikinci alt paragrafta yer alır ve bu ifadelerin kapsamına girmez. Sürücünün onu da girmeyi bırakması, Tüzüğün metninden değil, Komisyonun görüşünden kaynaklanır: Komisyonun rehberi, bir sürücünün akıllı takograf sürüm 2 ile donatılmış bir aracı kullanması durumunda, kart sürümünden bağımsız olarak sınır geçişlerini manuel olarak kaydetme zorunluluğu bulunmadığını belirtir. Aynı rehbere göre araçta böyle bir cihaz olmadığı sürece sürücü her geçişi elle kaydeder.

Madde 36 ayrıca, içinde bulunulan gün ve önceki 56 gün için kayıtların bulundurulmasını şart koşar. Bu süre, sürüm 2 paketinin bir parçası değildir: (AB) 2020/1054 sayılı Tüzüğün 3. maddesi bunu 31 Aralık 2024’ten itibaren uygulamıştır — ilk sonradan donatma süresiyle aynı güne denk gelen farklı bir hüküm.

Hangi araç, ne zamana kadar

(AB) 2021/1228 sayılı Uygulama Tüzüğü, 30 Temmuz 2021 tarihli AB Resmî Gazetesi L 273’te yayımlanmıştır ve yayımlanmasını takip eden yirminci günde, yani 19 Ağustos 2021’de yürürlüğe girer — bu hesaplama bize aittir, düzenleme yalnızca kuralı belirtir. Madde 2’si düzenlemeyi 21 Ağustos 2023’ten itibaren uygulanır kılar; (AB) 2023/980 sayılı Uygulama Tüzüğü de bunun sonucunu doğrular: bu tarihten itibaren, bir Üye Devlette ilk kez tescil edilen araçların yeni sürümle donatılması gerekir.

Madde 3(4) ve 3(4a)’daki sonradan donatma süreleri, bu yürürlüğe giriş tarihinden itibaren hesaplanan sürelerdir ve aşağıdaki iki tarih de metinden yaptığımız kendi hesaplamamızdır. Madde 3(4) „yürürlüğe girdiği yılın sonundan itibaren en geç üç yıl“ öngörür; bu da 31 Aralık 2024’e denk gelir — Komisyonun da analog veya akıllı olmayan dijital bir cihazın „en geç“ sonradan donatılması gereken gün olarak doğrudan verdiği tarih.

Madde 3(4a) „yürürlüğe girmesinden en geç dört yıl sonra“ öngörür; bu da aynı hesapla 19 Ağustos 2025’e denk gelir. Komisyon son tarihi bu güne koymaz. Komisyonun rehberi, zaten bir akıllı takografı olan bir aracın „en geç 18 Ağustos 2025’e kadar sonradan donatılması gerektiğini“, ayrıca 19 Ağustos 2025’ten itibaren Birlik’te tescilli ve tescil edildikleri Üye Devletten farklı Üye Devletlerde faaliyet gösteren araçların „hepsinin akıllı takograf sürüm 2 ile donatılması gerektiğini“ söyler. Bu iki tarih son gün ve ertesi gündür; ikisini ayırmakta fayda var: 19 Ağustos 2025’i atölye randevusu almak için tarih olarak okuyan bir filo, Komisyonun yorumuna göre bir gün geç kalmış olur. Tablo, Komisyonun tarihini esas alır.

Madde 3(4) ve 3(4a)’nın ifadesi, özetlerde kapsamı en sık genişletilen kısımdır. İkisi de yalnızca „tescil edildikleri Üye Devletten farklı bir Üye Devlette faaliyet gösteren araçları“ bağlar. Komisyonun rehberi sınırdaki durumu ele alır: yalnızca yurt içi taşımacılık yapan ve en kısa güzergah olduğu için başka bir Üye Devletten transit geçen bir araç uluslararası taşımacılık yapmış olmaz, „bu nedenle bu yükümlülük uygulanmaz“. Yurt içi bir filo sonradan donatma yükümlülüğünün dışındadır; araçlarından biri başka bir Üye Devlette iş aldığı anda yükümlülüğün kapsamına girer; rehber de bu yolculuk başlamadan önce takografın değiştirilmesi gerektiğini belirtir. 24 Ekim 2026 itibarıyla Avrupa Parlamentosu’nda birinci okumada olan ve henüz yasalaşmamış bulunan Komisyon’un COM(2025) 993 sayılı önerisi, (AT) 561/2006 sayılı Tüzüğün Madde 13(1)’ine bir (fa) bendi ekleyerek, Üye Devletlerin römork veya yarı römork dahil azami izin verilen kütlesi 3,5 tonu aşan ama 4,25 tonu aşmayan ve yalnızca yurt içi taşımacılıkta kullanılan „vehicles used for the carriage of goods and propelled by means of electricity“ (eşya taşımacılığında kullanılan ve elektrikle tahrik edilen araçlar) için takograf muafiyeti getirebilmesini öngörüyor.

2028 tarihi araçtan değil, karttan gelir. Sürüm 2 kartları Ağustos 2023’ten beri veriliyor ve Madde 26(6), bir sürücü kartının „beş yıldan fazla geçerli olamayacağını“ söyler; Komisyon buradan, Ağustos 2028’e kadar tüm sürücülerin böyle bir kartı olacağı sonucuna varır. Takograf kartlarının ne işe yaradığı ve sürücü kartı kaybolduğunda ya da süresi dolduğunda ne olduğu dijital takograf ve sürücü kartı yazısında anlatılıyor.

Bu durum araç el değiştirdiğinde ne anlama gelir

İki yükümlülük satıştan sonra da devam eder. Madde 23(1), onaylı bir atölyede en az iki yılda bir muayene yapılmasını şart koşar; Madde 23(2) de asgari kontrolleri belirler — Tüzük bunları numaralandırmaz, bizim sayımımızla yedi tanedir: araca doğru montaj, düzgün çalışma, tip onay işareti, montaj plakası, sağlam ve etkili mühürler, kurcalama cihazlarının veya kullanım izlerinin bulunmaması ve lastik ölçüsü ile gerçek çevre. Hâlâ yürürlükte olan (AB) 581/2010 sayılı Komisyon Tüzüğü, verilerin indirilmesi için azami süreyi araç ünitesi verilerinde 90 gün, sürücü kartı verilerinde 28 gün olarak belirler.

İki sonradan donatma süresi de dolmuştur; dolayısıyla bir aracın hangi işleri alabileceğini artık takılı olan cihazın nesli belirler. Hâlâ analog, dijital ya da sürüm 1 akıllı takografla çalışan bir araç, yalnızca tescil edildiği Üye Devlette çalıştığı sürece sonradan donatma yükümlülüğünün dışında kalır; ancak Komisyonun rehberine göre, aracın (AT) 561/2006 sayılı Tüzük kapsamındaki bir taşımacılıkla başka bir Üye Devlette faaliyet göstereceği bir yolculuğa başlamadan önce takografının değiştirilmiş olması gerekir — ölçüt sınır değil faaliyettir ve Komisyonun kendi örneğine göre, yalnızca yurt içi bir iş için başka bir Üye Devletten transit geçmek tek başına bu yükümlülüğü tetiklemez. Aynı kurallar bir ikinci el otobüs için de geçerlidir, çünkü Madde 3(1), kapsamını (AT) 561/2006 sayılı Tüzükten alır; bu düzenlemenin 2(1)(b) maddesi, „sürücü dahil dokuzdan fazla kişi taşımak üzere yapılmış veya kalıcı olarak uyarlanmış ve bu amaca yönelik“ araçlarla yolcu taşımacılığını kapsar (sürücü de dokuza dahildir); aynı düzenlemenin 3. maddesi ise başka taşımaların yanı sıra 50 kilometreyi aşmayan güzergâhlardaki düzenli yolcu servislerini kapsam dışı bırakır.