Kamyonda kuvvet çıkışı (PTO) nedir? Tipleri, konumu ve değerleri

Kuvvet çıkışı ya da PTO, kamyonun şanzımanında veya motorunda bulunan ve yardımcı ekipmanı, genellikle bir hidrolik pompa üzerinden tahrik eden bir düzenektir: örneğin bir damperin, bir yükleyici vincin, bir mikserin ya da bir çöp üstyapısının hidroliği. (AB) 2017/2400 sayılı Tüzük onu “a device on a transmission or an engine to which an auxiliary driven device, e.g., a hydraulic pump, can be connected” (bir şanzıman ya da motor üzerinde bulunan ve hidrolik pompa gibi tahrik edilen yardımcı bir düzeneğin bağlanabildiği bir düzenek) olarak tanımlar. Volvo ve Mack PTO’ları iki aileye ayırır: şanzımana monte edilen ve kamyon park halindeyken yapılacak iş için tasarlanan debriyaja bağlı PTO’lar ile motora monte edilen ve esas olarak seyir halindeki işlerde kullanılan debriyajdan bağımsız PTO’lar.

4 Kasım 2026 itibarıyla durum. O gün okunanlar: (AB) 2017/2400 sayılı Tüzük’ün 29 Aralık 2017 tarihli AB Resmî Gazetesi metni, altı dil sürümüyle ve sonraki değiştirici tasarruflar olmadan; Volvo Trucks North America’nın VN için Kasım 2025 tarihli üstyapıcı talimatları; Mack’in VECU5 kamyonları için Aralık 2023 tarihli talimatları; Peterbilt’in 2024 ağır hizmet üstyapıcı el kitabı; Volvo Trucks’ın 17 Haziran 2024 tarihli PTR-DM bilgi föyü; Scania’nın kuvvet çıkışları ve hidrolik için parça listesi; iki PTO üreticisinin, Muncie ve Hydreco’nun veri sayfaları. Rakamlar adı geçen ünitelere ve belge tarihlerine aittir.

AB hukukundaki tanım ve üreticilerin ekledikleri

Tüzük’ün, CO2 sertifikasyonu için şanzıman verilerini ele alan Ek VI’sı tanımı nokta 2(14)’te verir. Nokta 2(15) şanzımanın içindeki parçayı ayrı tutar: kuvvet çıkışı tahrik mekanizması “a device in a transmission that allows the installation of a power take-off (PTO)” (bir şanzımanda kuvvet çıkışı (PTO) takılmasına olanak veren bir düzenek) demektir. Ek IX tanımı nokta 2(25)’te yineler ve “a power take-off is usually optional” (kuvvet çıkışı genellikle opsiyoneldir) diye ekler. Tüzük’ün diğer dil sürümlerinde terim Almancada Nebenabtrieb, İspanyolcada toma de fuerza, Polonyacada przystawka odbioru mocy, İtalyancada presa di potenza, Fransızcada prise de force olarak geçer.

Peterbilt’in el kitabı, PTO’nun “provides a way to divert some or all of the trucks engine power to another component” (kamyonun motor gücünün bir kısmını ya da tamamını başka bir bileşene yönlendirmenin bir yolunu sağladığını) söyler. Volvo’nun ve Mack’in talimatları, PTO’ya “either when the truck is stationary or when it is in motion” (kamyon ya dururken ya da hareket halindeyken) ihtiyaç duyan ekipmandan başlar. İş “is generally carried out by equipment which is powered by a hydraulic motor” (genellikle hidrolik motorla çalışan ekipman tarafından yapılır); motor, bir pompa ve ilgili ekipman hidrolik sistemin temelini oluşturur, basıncı ve debiyi pompa sağlar. Mack iki pompa tipi sayar: sabit deplasmanlı ve değişken deplasmanlı. Yük algılamalı (load sensing) bir sistemde değişken pompa “supplies the correct amount of flow required by the various work functions currently engaged” (o anda devrede olan çeşitli iş fonksiyonlarının gerektirdiği doğru miktarda debiyi sağlar).

Debriyaja bağlı ve debriyajdan bağımsız

Volvo’nun ve Mack’in belgeleri aynı cümleyi kullanır: “Power take-offs are classified into two family variants: Clutch dependent and Clutch independent” (Kuvvet çıkışları iki aile varyantına ayrılır: debriyaja bağlı ve debriyajdan bağımsız).

Belgeler bu ayrımı aşan durumları da anlatır. Mack, beton mikseri ya da damperli kamyon olarak kullanılacak kamyonlar için “may use a rear-mounted engine PTO” (arkaya monte motor PTO’su kullanabilir) der; oysa damperli kamyonlar onun debriyaja bağlı listesinde yer alır. Volvo’nun, debriyaja bağlı bir şanzıman ünitesi olan PTR-DM için bilgi föyü, dizel ya da gazlı araçta ünitenin “can be used when the vehicle is standing still or when driving at low speeds” (araç dururken ya da düşük hızlarda giderken kullanılabilir) olduğunu söyler.

Volvo’nun I-Shift, Mack’in mDRIVE talimatları sınırı aynı sözcüklerle verir: hareket halinde şanzıman PTO’su kullanılırken “the transmission will only be able to operate in the starting gear that was selected” (şanzıman yalnızca seçilen kalkış vitesinde çalışabilir) ve azami araç hızı “is usually around 6 mph” (genellikle 6 mph civarındadır). PTO devredeyken Drive seçildiğinde şanzıman kontrol ünitesi debriyajı ayırır ve ara mil frenini uygular; bu, sürücü fren pedalını bırakıp gaza basana kadar PTO’yu durdurur. Şanzımanın kendisi otomatikleştirilmiş şanzımanlar sayfasının konusudur; şanzıman aileleri kamyon şanzıman türleri sayfasındadır.

Tek tek üstyapıların PTO’dan ne aldığı her üstyapıyla birlikte anlatılır: damperli kamyonlar, kamyon üstü vinçler, beton mikseri ve beton pompası ve çöp kamyonları.

PTO nereye monte edilir

Peterbilt’in el kitabı, şanzımana monte PTO’lar ve manuel şanzımanlar başlıkları altında, “This is the most common type of PTO that is used” (Kullanılan en yaygın PTO tipi budur) der.

Mack, arka ve ön motor konumlarını şasi boyu ve toplam boyu aynı iki kamyon üzerinde yan yana koyar. Ön motor PTO’sunda dingil mesafesi, motorun önündeki pompa nedeniyle yaklaşık 46 ile 53 cm (18 ile 21 in) daha kısadır; Mack, ABD Federal Bridge Law kapsamında REPTO’lu kamyonun daha yüksek faydalı yükünü 545 ile 680 kg (1.200 ile 1.500 lb) olarak verir.

Çıkış, Volvo’nun ve Mack’in belgelerinde üç biçimde gelir: “keyed shaft, SAE drive flange or internal splined DIN” (kamalı mil, SAE tahrik flanşı ya da iç kanallı DIN). DIN 5462/ISO 7653 bağlantısına doğrudan monte edilen bir pompa takılır; SAE 1410 gibi bir SAE flanşı ise Mack’in sözleriyle “shaft-driven accessories” (milden tahrikli aksesuarlar) içindir. HPE kodu, motor PTO’suna monte edilmiş hidrolik pompa anlamına gelir. Scania’nın, parça numaralarını verip değer vermeyen üstyapı parça listesi, motordaki PTO’ları şanzımandakilerden ayırır ve DIN 90’dan DIN 150’ye kadar, SAE 1310 ve SAE 1410 bağlantılarını sıralar.

Bağımsız PTO üreticileri şanzıman açıklıkları için veri yayımlar. Hydreco, Allison şanzımanları için PA43’ünü “a constant mesh Hotshift PTO” (sürekli kavraşmalı bir Hotshift PTO) olarak tanımlar ve “Ability to engage when moving” (hareket halinde devreye girebilme) özelliğine sahip bir iç kavrama sistemi sayar. Muncie’nin Allison 4000 sayfaları, Allison’un 10 cıvatalı açıklığı için kavramayla devreye alınan (clutch shift) A20 ve A40 serilerini ve sürekli tahrikli (constant drive) A30 ve A50 serilerini sıralar.

PTO değerleri nasıl verilir

Üç rakam yinelenir: izin verilen tork, güç ve hız oranı. Mack oranı “1:X.x (1 = engine, X.x = power take-off)” (1 = motor, X.x = kuvvet çıkışı) olarak yazar; yani 1:1,26’da PTO motorun her devrinde 1,26 tur döner. Muncie aynı şeyi motor hızının yüzdesi olarak verir. Şanzıman ünitesinde oran şanzımana bağlıdır. Volvo’nun bilgi föyü “Rpm and output are governed by the gear ratio of the gearbox and the speed of the engine” (Devir ve çıkış gücü, şanzımanın dişli oranı ve motorun hızı tarafından belirlenir) der; Volvo’nun Kuzey Amerika tablosu PTR-DM için dört değer verir: Low/Neutral-1 ve High/Neutral-2 sütunlarında overdrive I-Shift ile 1,35 ve 1,72, direkt I-Shift ile 1,06 ve 1,35.

Mack’in belgesinde iki takım REPTO tork rakamı vardır. 34. ve 35. sayfalardaki spesifikasyon tabloları yukarıdakilerdir. 33. sayfadaki genel tablo, ft-lb (Nm) yazan bir başlık altında, hem MP7 hem MP8 için 5 km/sa altında “1000 (738)”, üstünde “650 (479)” basar.

Volvo ve Mack rakamlar arasındaki bağı belirtir: “Engine torque is equal to power take-off torque x gear ratio.” (Motor torku, kuvvet çıkışı torku çarpı dişli oranına eşittir.) Muncie’nin tablosu etkiyi PTO’yu tahrik eden dişlide gösterir. Oran yükseldikçe değer düşer, motor hızının %121’inde 565 lb-ft’ten %241’inde 284 lb-ft’e iner; A50 serisinin her satırında tork çarpı oran yaklaşık 685 lb-ft eder, Muncie’nin dipnotunun “the Allison drive gear rating (for single PTO)” (Allison tahrik dişlisi değeri (tek PTO için)) olarak verdiği rakam budur.

Volvo’nun bilgi föyü PTR-DM’in 100 kW’ını bir koşula bağlar: “Gearbox oil cooler is required if used power exceeds 75 kW for more than 15 minutes.” (Kullanılan güç 15 dakikadan uzun süre 75 kW’ı aşarsa şanzıman yağ soğutucusu gerekir.) Mack, şanzımana monte üniteleri için aynı eşiği verir: 15 dakika boyunca 100 hp (75 kW). Belgeler dönüş yönünü de verir. Volvo’nun PTR-FL ve PTR-DM üniteleri arkadan bakıldığında saat yönünün tersine, PTR-D ve PTR-F üniteleri saat yönünde döner; Mack ve Peterbilt ise REPTO’nun motorla aynı yönde döndüğünü söyler.

Nasıl devreye alınır; motor devri fonksiyonu olarak PTO

PTR-DM’de gösterge panelindeki bir anahtar bir solenoid valfi çalıştırır. Valf, bir kumanda silindirine giden basınçlı havayı düzenler; silindirin pistonu bir seçici çatalı ve bağlantı milini PTO giriş miline bağlayan bir kavrama kovanını hareket ettirir. Hydreco’nun PA43 kodları dört devreye alma tipi sıralar: sürekli, 12 V ya da 24 V’ta elektrik/hidrolik ve hidrolik.

Üreticilerin belgelerinde PTO bir kontrol fonksiyonunun da adıdır. Volvo ve Mack, terimin “has come to mean both the function of maintaining constant engine speed during use of auxiliary equipment, as well as a term for the auxiliary equipment itself” (hem yardımcı ekipman kullanılırken motor devrini sabit tutma fonksiyonunu hem de yardımcı ekipmanın kendisini anlatır hale geldiğini) not eder ve fonksiyonu “cruise control for the engine” (motor için seyir kontrolü) ile karşılaştırır. İki tip sayarlar. Electronic Hand Throttle standart donanımdır ve seyir kontrolü anahtarlarından kullanılır. “Physical” ya da “wired” PTO (“fiziksel” ya da “kablolu” PTO) en çok motordan veya şanzımandan tahrikli aksesuarlarla ilişkilendirilir; ekipman genellikle PTO fonksiyon kontrolörüne kablolanır, böylece birini devreye almak ötekini etkinleştirir. I-Shift ya da mDRIVE ile bir Output Control fonksiyonu, park freninin çekilmiş olması ya da motor devrinin bir aralıkta bulunması gibi, “to prevent engagement of the auxiliary equipment until certain conditions are met” (belirli koşullar sağlanana kadar yardımcı ekipmanın devreye girmesini önlemeyi) mümkün kılar. Peterbilt’in el kitabında MX motorları için PTO Mode Control ve PTO Speed Control bulunur.

Elektrikli kamyonlarda

Volvo’nun bilgi föyü PTR-DM’i elektrikli kamyonlara da uygular. Bu durumda hız ve çıkış gücü şanzıman oranı ile elektrik motorlarının hızı tarafından belirlenir ve ünite “can be used only when the vehicle is at a standstill” (yalnızca araç dururken kullanılabilir). Scania’nın parça listesinde elektrikli araçlardaki ePTO için ayrı bir kayıt vardır. Belirli şasiler için adı geçen elektrikli ve elektromekanik PTO’lar çöp kamyonları ve damperli kamyonlar sayfalarında sıralanır.

AB CO2 sertifikasyonu devre dışı PTO’yu nasıl sayar

(AB) 2017/2400 sayılı Tüzük uyarınca üreticiler yeni ağır taşıtların CO2 rakamlarını bir simülasyon aracıyla, VECTO ile belirler ve Tüzük’te PTO’nun kendi kayıtları vardır. 2017’de yayımlanan metinde “Transmission testing can be done with or without power take-off drive mechanism and/or power take-off” (Şanzıman testi kuvvet çıkışı tahrik mekanizmasıyla ve/veya kuvvet çıkışıyla ya da bunlar olmadan yapılabilir) (Ek VI, nokta 3.1.3.5). Bir PTO’nun kayıpları bu durumda standart değerlerden alınır. Ek IX, nokta 3.6, bu değerlerin “power losses in usual drive mode when the PTO is switched off/disengaged” (PTO kapalıyken/devre dışıyken olağan sürüş modundaki güç kayıpları) temsil ettiğini, PTO devredeyken tüketimin ise “added by the Vehicle Energy Consumption calculation Tool” (Vehicle Energy Consumption calculation Tool tarafından eklendiğini) söyler. Ek III’te bunun için iki girdi parametresi vardır, PTOShaftsGearWheels (P247) ve PTOOtherElements (P248); üretici kayıt dosyasında da “Power take off (yes/no)” (kuvvet çıkışı: evet/hayır) satırı bulunur (Ek IV, Bölüm I, nokta 1.3.8).

Belirtilen yağ seviyesinin üzerinde yalnızca bir kavraşan dişlisi olan ve ek dişli kavraşması bulunmayan tek başına bir tahrik mekanizması 0 W sayılır.