Kamyon üstü vinçler: EN 12999, makine mevzuatı ve kullanımdaki muayeneler

Kamyon üstü vinç, bir yük taşıma aracına takılan hidrolik bir vinçtir. Avrupa standardı EN 12999; yük taşıma kabiliyeti olan karayolu araçları ve römorklar, yükü çektikleri römorkun taşıdığı traktörler, sökülebilir üstyapılar, diğer taşıyıcılar ve sabit temeller üzerindeki yükleme vinçlerini kapsar. AB makine mevzuatı, 20 Ocak 2027’de 2006/42/AT sayılı Direktifin yerini alan (AB) 2023/1230 sayılı Tüzüğün ifadesiyle, motorlu araçları ve römorklarını “except for machinery mounted on those vehicles” (bu araçlara monte edilen makineler hariç) kapsamı dışında bırakır. Kullanımdaki vinçler için ulusal kurallar farklıdır: Almanya’da kamyon üstü vinç en az yılda bir kez muayene edilir; Büyük Britanya’da ise tehlikeli durumlara yol açabilecek bozulmaya maruz kalan kaldırma ekipmanı en az 12 ayda bir ya da insan kaldırıyorsa 6 ayda bir ya da bir muayene programına göre kapsamlı muayeneden geçirilir.

28 Ekim 2026 itibarıyla durum. O gün okunanlar: AB Resmî Gazetesi metinleriyle 2006/42/AT sayılı Direktif ve (AB) 2023/1230 sayılı Tüzük ile Tüzüğe ilişkin 4 Temmuz 2023 tarihli düzeltme; Estonya standart kuruluşu EVS’nin EN 12999:2020 katalog kaydı; en son 18 Aralık 2025 tarihli Kanunun 27. maddesiyle değiştirilen Alman Betriebssicherheitsverordnung’u; legislation.gov.uk’de Lifting Operations and Lifting Equipment Regulations 1998’in 1, 2, 3, 8 ve 9 numaralı regulation’ları; Polonya Teknik Denetim Dairesi’nin (UDT) yükleme vinci sayfası; ve Palfinger, Hiab, Fassi ile Amco Veba’nın yükleme vinci sayfaları. İki AB metninden hiçbiri konsolide sürümüyle okunmadı.

EN 12999 neyi kapsar

EN 12999, Cranes — Loader cranes (Vinçler — Yükleme vinçleri), “specifies minimum requirements for design, calculation, examinations and tests of hydraulic powered loader cranes and their mountings on vehicles or static foundations” (hidrolik tahrikli yükleme vinçlerinin ve bunların araçlara ya da sabit temellere montajlarının tasarımı, hesabı, muayeneleri ve deneyleri için asgari gereklilikleri belirler). Estonya standart kuruluşu EVS’nin kataloğunda verildiği haliyle 2020 baskısının kapsamı, şunlara takılmak üzere tasarlanmış yükleme vinçlerine uygulanır:

• “road vehicles, including trailers, with load carrying capability” (römorklar dahil, yük taşıma kabiliyeti olan karayolu araçları);
• “tractors (road or agricultural), where only a towed trailer has capability to carry goods” (yalnızca çekilen bir römorkun yük taşıma kabiliyeti olduğu karayolu ya da tarım traktörleri);
• “demountable bodies to be carried by any of the above” (yukarıdakilerden herhangi biriyle taşınacak sökülebilir üstyapılar);
• ayrı yükleyiciler, paletli araçlar, raylı araçlar ve denizde seyretmeyen tekneler gibi diğer taşıyıcı türleri;
• sabit temeller.

Standart, operatör el kitabında belirtildiği şekilde kıskaç (grapple), çift çeneli kepçe ya da palet tutucu gibi özel aletlerle veya değiştirilebilir ekipmanla donatılmış yükleme vinçlerine de uygulanır. Deniz gemilerinde kullanılan yükleme vinçlerine ve forwarder gibi özel ekipmanın ayrılmaz parçası olarak tasarlanmış mafsallı bom sistemlerine uygulanmaz. Standart “does not cover hazards related to the lifting of persons” (insan kaldırmayla ilgili tehlikeleri kapsamaz); bir not da şunu ekler: “The use of cranes for lifting of persons can be subject to specific national regulations.” (Vinçlerin insan kaldırmak için kullanılması özel ulusal düzenlemelere tabi olabilir.) 2020 baskısı, yayımlanmasından önce üretilmiş yükleme vinçlerine uygulanmaz; daha önce tasarlanmış vinçler için, tasarlandıkları tarihte geçerli baskının gerilme hesaplarına ilişkin hükümleri uygulanmaya devam eder.

EVS üç Estonya baskısı listeler: 16 Mart 2018’den itibaren EVS-EN 12999:2011+A2:2018, 2 Kasım 2020’den itibaren EVS-EN 12999:2020 ve 2020 baskısının yürürlükten kaldırıldığı gün olan 1 Nisan 2025’ten itibaren geçerli EVS-EN 12999:2020+A1:2025. Standardı 2006/42/AT sayılı Direktif altında sınıflandırır ve yürürlükten kaldırılan baskının “still has the presumption of conformity in the meaning of regulation 2006/42/EC” (2006/42/AT anlamında uygunluk varsayımını hâlâ taşıdığını), bu varsayımın da “is valid until a corresponding amendment is published in the Official Journal of the European Union” (Avrupa Birliği Resmî Gazetesi’nde ilgili bir değişiklik yayımlanana kadar geçerli olduğunu) belirtir. Komisyonun bu tür standartları Makine Direktifi için uygulama kararıyla nasıl listelediği beton mikseri ve beton pompası yazısında gösterilir. Amco Veba, CE pazarlarına yönelik tüm vinçleri için “have been aligned with new update of European Standards EN12999:2020” (Avrupa standartlarının yeni güncellemesi EN12999:2020’ye uyumlu hâle getirildi) der ve buna EN 13849’u ekler. Çöp kamyonlarına ilişkin standartların, bu araçların bir kısmının taşıdığı yükleme vinçlerini nasıl ele aldığı çöp kamyonları yazısında anlatılır.

Araca monte edilen makine

2006/42/AT sayılı Direktif, Madde 1(2)(e) uyarınca, tip onayına ilişkin 70/156/AET sayılı Direktifin kapsadığı motorlu araçları ve römorkları “with the exclusion of machinery mounted on these vehicles” (bu araçlara monte edilen makineler hariç) kapsam dışı bırakır. (AB) 2023/1230 sayılı Tüzük, Madde 2(2)(g) uyarınca, (AB) 2018/858 sayılı Tüzüğün kapsamındaki motorlu araçları ve römorkları “except for machinery mounted on those vehicles” (bu araçlara monte edilen makineler hariç) kapsam dışı bırakır. İki metin de “ready to be installed and able to function as it stands only if mounted on a means of transport” (monte edilmeye hazır olan ve olduğu haliyle ancak bir taşıma aracına monte edildiğinde çalışabilen) bir tertibatı makine sayar (Direktifin Madde 2(a)’sı, Tüzüğün Madde 3(1)(c)’si). Sabit donanım taşıyan bir aracın tip onayında nasıl sınıflandırıldığı M, N ve O araç sınıfları yazısında anlatılır.

Vinçler, Direktifin Ek IV’ündeki ya da Tüzüğün Ek I’indeki kategoriler arasında yer almaz; bu ekler, Direktifin Madde 12(3) ve (4) hükümlerindeki ya da Tüzüğün Madde 25(2) ve (3) hükümlerindeki özel usullerin uygulandığı makinelerin listeleridir. Listede yer almayan makineler için Direktif, Madde 12(2)’de “the procedure for assessment of conformity with internal checks on the manufacture of machinery provided for in Annex VIII” (Ek VIII’de öngörülen, makinenin imalatına ilişkin iç kontrollü uygunluk değerlendirme usulü), Tüzük ise Madde 25(4)’te “the internal production control procedure (module A) set out in Annex VI” (Ek VI’da belirtilen iç üretim kontrolü usulü, modül A) öngörür. İki liste de üç metreden fazla düşey yükseklikten düşme tehlikesi içeren, insanları ya da insanları ve yükleri kaldırmaya yönelik cihazları içerir (Direktifin Ek IV nokta 17’si, Tüzüğün Ek I Kısım B nokta 14’ü). Güvenlik bileşenlerinin gösterge niteliğindeki iki listesi de “monitoring devices for loading and movement control in lifting machinery” (kaldırma makinelerinde yükleme ve hareket kontrolüne yönelik izleme cihazları) içerir (Direktifin Ek V nokta 8’i, Tüzüğün Ek II nokta 8’i).

Kaldırma işlemlerine ilişkin ek gereklilikler, Direktifin Ek I’inin ve Tüzüğün Ek III’ünün 4. bölümünde, aynı numaralarla yer alır.

Direktiften Tüzüğe

(AB) 2023/1230 sayılı Tüzük 14 Haziran 2023’te kabul edildi ve 29 Haziran 2023’te AB Resmî Gazetesi’nde yayımlandı. İlk yayımlandığı haliyle 14 Ocak 2027’den itibaren uygulanacak ve 2006/42/AT sayılı Direktifi o günden itibaren yürürlükten kaldıracaktı; 4 Temmuz 2023’te yayımlanan bir düzeltme (corrigendum), iki hükümde de (Madde 51(2) ve 54) bu tarihi 20 Ocak 2027 olarak değiştirdi. O tarihten itibaren, Madde 51(2) uyarınca Direktife yapılan atıflar “shall be construed as references to this Regulation” (bu Tüzüğe yapılmış atıflar olarak yorumlanır). Düzeltilmiş haliyle Madde 52(1) uyarınca üye devletler, 20 Ocak 2027’den önce Direktife uygun olarak piyasaya arz edilmiş ürünlerin piyasada bulundurulmasını “shall not impede” (engelleyemez).

Kaldırma momenti, kapasite ve erişim

Palfinger, Hiab ve Fassi yükleme vinçlerini ton-metre cinsinden bir değere göre sınıflandırır: Palfinger mt yazar ve bu değere kaldırma momenti (lifting moment) der, Hiab Tm, Fassi ise tm yazar; Fassi’nin İtalyanca sayfaları bunu tonnellate/metro olarak açar. Palfinger’in model sayfaları momenti en büyük yükten ve erişimden ayrı olarak; azami kaldırma momenti, kilogram cinsinden azami kaldırma kapasitesi ve metre cinsinden azami hidrolik erişim olarak listeler. Hiab’ın ürün arama aracı ton-metre değerini “Lifting Capacity” (kaldırma kapasitesi) olarak etiketler; örneğin HIAB X-HiPro 112 için 10 Tm. Aşağıdaki Alman kuralları eşik değerlerini kilonewton-metre cinsinden belirler.

Bir modelin azami değerleri farklı sürümlerden gelebilir. Aşağıdaki tabloda yer alan dört Palfinger model sayfasının her biri vinci harfle gösterilen sürümler halinde listeler. PK 880 TEC’te 82,8 mt’lik azami değer, 10,9 m erişimli ve 7.160 kg vinç ağırlıklı C sürümünün değeridir; H sürümü 75 mt’de 21,7 m’ye erişir ve 8.450 kg ağırlığındadır. Sayfa, belirtilen erişimlerin “are with a boom angle of 20° and are therefore not the maximum” (20° bom açısıyla verildiğini ve bu nedenle azami olmadığını) not eder.

Dördü de 385 bar azami çalışma basıncıyla, ilk üçü ayrıca 2,55 m katlanmış genişlikle listelenir. Palfinger, TEC serisinin “runs from 23 to 125 mt” (23 ile 125 mt arasında uzandığını) söyler; diğer serileri MLT ve SLD’dir. Üreticilerin sayfaları ana parçaları da adlandırır. Palfinger’in bom ucu kumandası “main boom, knuckle boom and extensions” (ana bom, mafsallı bom ve uzatmalar) arasında eşgüdüm sağlar, bir jib (fly jib) çalışma alanını genişletebilir ve HPSC sistemi “calculates stability from the actual position of every stabilizer” (stabiliteyi her destek ayağının gerçek konumundan hesaplar). Hiab’ın hafif kapasite serisi “stiff-boom or smaller knuckle-boom cranes” (sabit bomlu ya da daha küçük mafsallı bomlu vinçler) içerir; 2007’den beri Hyva grubunun parçası olan Amco Veba ise “more than 50 models of truck mounted cranes” (50’den fazla kamyon üstü vinç modeli) listeler ve bu modeller “articulated truck mounted cranes, telescopic boom cranes and special models” (mafsallı kamyon üstü vinçler, teleskopik bomlu vinçler ve özel modeller) gruplarından oluşur.

Kamyonun üzerinde

Polonya Teknik Denetim Dairesi (UDT), yükleme vincini, żuraw przenośny (przeładunkowy) adıyla, bir kamyonun üzerinde sürücü kabini ile yük kasası arasına ya da aracın arkasına monte edilen, yükü araca yüklemek ve araçtan boşaltmak için kullanılan bir vinç olarak tanımlar; aynı başlık altına tomruk yüklemeye yarayan orman vinçlerini de alır. İki AB metni de talimatların içeriği arasında, uygulanabildiği durumlarda, “assembly, installation and connection instructions, including drawings, diagrams and the means of attachment and the designation of the chassis or installation on which the machinery is to be mounted” (çizimler, şemalar, bağlantı araçları ve makinenin monte edileceği şasinin ya da tesisatın tanımı dahil montaj, kurulum ve bağlantı talimatları) sayar; bu, Direktifin 1.7.4.2(i) bölümündeki ifadedir, Tüzükte makine yerine “machinery or related product” (makine ya da ilgili ürün) geçer. Hiab “standard installation solutions” (standart montaj çözümleri) sunar ve bunların “support bodybuilders and installers” (üstyapıcılara ve montajcılara destek olduğunu) söyler.

Palfinger, Fassi ve Hiab, vinçlerinin gerektirdiği montaj alanını ve hangi araçlara yönelik olduğunu belirtir. Palfinger yukarıdaki tablodaki dört vinçten üçü için gerekli montaj alanını listeler: PK 250 TEC için 1,05 m’den PK 880 TEC için 1,64 m’ye kadar. Fassi, hafif vinçlerinin 3,5 ton toplam kütleli hafif kamyonlara da takılabildiğini söyler; orta vinçlerini iki ve üç akslı kamyonlar için tasarlanmış, ağır vinçlerini ise üç ya da dört akslı kamyonlara monte edilebilir olarak tanımlar. Hiab, EFFER iQ.1400 HP’nin “fits in the common 32 GVW setup, with 4 or 5 axles” (4 ya da 5 akslı yaygın 32 GVW düzenine uyduğunu) söyler. Aks düzenleri aks konfigürasyonları yazısında anlatılır.

Palfinger her vinç için bir pompa debisi listeler: PK 250 TEC için 80–100 l/dk’dan PK 880 TEC için 2 × 100–130 l/dk’ya kadar. Hiab, ePTO’sunu “an electro-hydraulic power pack for cranes” (vinçler için elektrohidrolik bir güç ünitesi) olarak tanımlar; ünite “sits alongside the traditional engine-driven system, enabling operators to work with the truck engine switched off” (geleneksel motor tahrikli sistemin yanında yer alır ve operatörlerin kamyon motoru kapalıyken çalışmasını sağlar). Vinçli bir üstyapı için kuvvet kalkışı (PTO) devreye alındığında havalı süspansiyonun nasıl davrandığı havalı süspansiyon yazısında, elektrikli kamyon şasilerindeki vinçler için kuvvet kalkışı ise damperli kamyonlar yazısında ele alınır.

Palfinger’in isteğe bağlı LOAD modülü “uses the truck’s inclination to detect the ballast on the vehicle and unlocks extra outreach when the truck is loaded” (araçtaki balastı kamyonun eğiminden algılar ve kamyon yüklüyken ek erişimin kilidini açar); standart sürümler için listelediği destek ayağı açıklığı ise PK 250 TEC’te 5,6 m’den PK 1650 TEC’te 10,0 m’ye kadar uzanır.

Kullanımdaki muayeneler

Almanya. 1 Haziran 2015’ten beri yürürlükte olan Betriebssicherheitsverordnung (BetrSichV), kamyon üstü vinçleri (Lkw-Ladekrane), muayeneleri Ek 3 Bölüm 1’de düzenlenen vinçler arasında sayar. Montajdan sonra ve ilk kullanımdan önceki muayene için tablosu “Prüfung entfällt wegen § 14 Absatz 1 Satz 3” (§ 14 fıkra 1 cümle 3 nedeniyle muayene yapılmaz) kaydını içerir; bu, bir uygunluk değerlendirme usulünde muayene edilip belgelenmiş unsurların yeniden muayene edilmesinin gerekmediğini söyleyen § 14(1) cümlesine yapılan bir atıftır. Periyodik muayene “mindestens jährlich” (en az yılda bir kez), muayene yapmaya yetkin bir kişi (zur Prüfung befähigte Person, § 2(6)) tarafından yapılır. Yük momenti 300 kNm’yi aşan ya da bomu 15 m’den uzun kamyon üstü vinçlere araç vinçlerine (Fahrzeugkrane) ilişkin kurallar uygulanır: buna ek olarak bir uzman denetçi (Prüfsachverständiger) vinci en az her dört işletme yılında bir, 13. işletme yılında ve ondan sonra en az yılda bir kez muayene eder. Bir uzman denetçi, diğer koşulların yanı sıra mühendislik eğitimi almış ya da buna denk bilgiye sahip olmalı ve vinçlerin tasarımı, yapımı, bakımı ya da muayenesinde en az üç yıllık deneyime sahip olmalıdır. Olağan dışı olaylardan sonra vinç yetkin bir kişi tarafından, muayeneye tabi değişikliklerden sonra ise bir uzman denetçi tarafından muayene edilir (nokta 3.4). Kayıtlar tüm kullanım süresi boyunca saklanır (nokta 3.3); vinç farklı yerlerde kullanılıyorsa son muayenenin kanıtı kullanım yerinde bulunmalıdır (§ 14(7)).

Büyük Britanya. 5 Aralık 1998’den beri yürürlükte olan Lifting Operations and Lifting Equipment Regulations 1998 (LOLER), “lifting equipment” (kaldırma ekipmanı) için geçerlidir; regulation 2 bunu, sabitlenmesine, tutturulmasına ya da desteklenmesine yarayan bağlantı parçaları dahil “work equipment for lifting or lowering loads” (yük kaldırmaya ya da indirmeye yarayan iş ekipmanı) olarak tanımlar; okunan regulation’lar yükleme vinçlerini adıyla anmaz. Bir işveren kaldırma ekipmanını ilk kez hizmete almadan önce yetkin bir kişinin (competent person) yaptığı kapsamlı muayene (thorough examination) gerekir; ekipman daha önce kullanılmamışsa ve işveren en fazla 12 ay önce düzenlenmiş bir uygunluk beyanı almışsa ya da ekipman başka bir kişinin işletmesinden geliyorsa ve ona son kapsamlı muayenesinin fiziksel kanıtı eşlik ediyorsa bu gerekmez (regulation 9(1)). Güvenlik kurulum koşullarına bağlıysa kurulumdan sonra ve ilk kullanımdan önce, ayrıca yeni bir sahada ya da yeni bir yerde montajdan sonra bir kapsamlı muayene gerekir (regulation 9(2)). Tehlikeli durumlara yol açabilecek bozulmaya neden olan koşullara maruz kalan ekipman, insan kaldırmaya yönelikse ya da bir kaldırma aksesuarıysa en az 6 ayda bir, diğer durumlarda en az 12 ayda bir ya da bir muayene programına (examination scheme) göre ve güvenliğini tehlikeye atabilecek olağan dışı durumlar her ortaya çıktığında muayene edilir (regulation 9(3)). Bir işverenin işletmesinden çıkan ya da başkasının işletmesinden gelen kaldırma ekipmanına son kapsamlı muayenenin fiziksel kanıtı eşlik etmelidir (regulation 9(4)); regulation 8’e göre de her kaldırma işlemi “properly planned by a competent person” (yetkin bir kişi tarafından gereği gibi planlanmış), “appropriately supervised” (uygun biçimde gözetilmiş) ve “carried out in a safe manner” (güvenli bir şekilde yürütülmüş) olmalıdır. Regulation’lar Büyük Britanya’da uygulanır (regulation 3); Kuzey İrlanda kuralları okunmadı.

Polonya. UDT’ye göre żuraw przenośny (przeładunkowy) başlığındaki tüm yükleme vinçleri teknik denetime tabidir. Kaldırma kapasitesi 250 kg’a kadar olanlar, insan taşımaya yönelik vinçler dışında, basitleştirilmiş denetim altındadır: UDT’ye bildirim ve muayene gerektirmezler, ancak bakımlarının ve kullanımlarının uygun yeterliliğe sahip kişilerce yapılması gerekir; kullanım için bu yeterlilik el ile çalıştırılan cihazlarda aranmaz. Diğerlerinde işletme, tescile ve UDT’nin işletmeye izin veren kararına bağlıdır; karardan önce bir kabul muayenesi yapılır ve bu muayene, UDT’nin aynı başlık altında sınıflandırdığı makineler olan fabrikadan yeni harvester ve forwarder’lar dışında her cihaz için yapılır; bu vinçler hizmette, cihaz türü için belirlenen aralıklarla, tam denetim altında periyodik muayenelere ya da sınırlı denetim altında duruma bağlı kontrol muayenelerine tabi tutulur. Sayfa, 250 kg’ın üzerindeki yükleme vinçleri için ne denetim biçimini ne de aralığı verir. Sayfanın saydığı yasal dayanaklar arasında teknik denetime ilişkin 21 Aralık 2000 tarihli Kanun, Bakanlar Kurulu’nun denetime tabi teknik cihaz türlerine ilişkin 7 Aralık 2012 tarihli yönetmeliği ve malzeme taşıma cihazlarının teknik denetimine ilişkin 30 Ekim 2018 tarihli yönetmelik bulunur; bu metinlerin kendisi okunmadı.