Żurawie przeładunkowe HDS: EN 12999, przepisy o maszynach i badania w eksploatacji

Żuraw przeładunkowy montowany na ciężarówce to hydrauliczny żuraw zamontowany na pojeździe do przewozu towarów. Jego norma europejska, EN 12999, obejmuje żurawie przeładunkowe na pojazdach drogowych i przyczepach przystosowanych do przewozu ładunków, na ciągnikach, których towar przewozi ciągnięta przyczepa, na nadwoziach wymiennych, na innych nośnikach i na stałych fundamentach. Unijne prawo o maszynach wyłącza ze swojego zakresu pojazdy silnikowe i ich przyczepy „z wyjątkiem maszyn zamontowanych na tych pojazdach”, jak stanowi rozporządzenie (UE) 2023/1230, które 20 stycznia 2027 r. zastępuje dyrektywę 2006/42/WE. W przypadku żurawi w eksploatacji przepisy krajowe są różne: w Niemczech żuraw przeładunkowy na ciężarówce bada się co najmniej raz w roku, a w Wielkiej Brytanii urządzenia do podnoszenia narażone na pogorszenie stanu mogące prowadzić do niebezpiecznych sytuacji przechodzą gruntowne badanie co najmniej co 12 miesięcy albo co 6 miesięcy, jeśli podnoszą osoby, albo zgodnie z programem badań.

Stan na 28 października 2026 r. Tego dnia przeczytano: dyrektywę 2006/42/WE i rozporządzenie (UE) 2023/1230 w tekstach opublikowanych w Dzienniku Urzędowym oraz sprostowanie do rozporządzenia z 4 lipca 2023 r.; wpis estońskiej jednostki normalizacyjnej EVS w katalogu dotyczący EN 12999:2020; niemieckie rozporządzenie Betriebssicherheitsverordnung, ostatnio zmienione art. 27 ustawy z 18 grudnia 2025 r.; przepisy (regulations) 1, 2, 3, 8 i 9 Lifting Operations and Lifting Equipment Regulations 1998 w serwisie legislation.gov.uk; stronę Urzędu Dozoru Technicznego (UDT) poświęconą żurawiom przeładunkowym; oraz strony Palfinger, Hiab, Fassi i Amco Veba poświęcone żurawiom przeładunkowym. Żadnego z tekstów unijnych nie przeczytano w wersji skonsolidowanej.

Co obejmuje EN 12999

EN 12999, Cranes — Loader cranes, „specifies minimum requirements for design, calculation, examinations and tests of hydraulic powered loader cranes and their mountings on vehicles or static foundations” (określa minimalne wymagania dotyczące projektowania, obliczeń, badań i prób żurawi przeładunkowych z napędem hydraulicznym oraz ich zamocowania na pojazdach lub stałych fundamentach). Zakres wydania z 2020 r., podany w katalogu EVS, estońskiej jednostki normalizacyjnej, obejmuje żurawie przeładunkowe przeznaczone do instalowania na:

• „road vehicles, including trailers, with load carrying capability” (pojazdach drogowych, w tym przyczepach, przystosowanych do przewozu ładunków);
• „tractors (road or agricultural), where only a towed trailer has capability to carry goods” (ciągnikach drogowych lub rolniczych, jeżeli tylko ciągnięta przyczepa może przewozić towary);
• „demountable bodies to be carried by any of the above” (nadwoziach wymiennych przewożonych przez którykolwiek z powyższych pojazdów);
• innych rodzajach nośników, takich jak oddzielne ładowarki, pojazdy gąsienicowe, pojazdy szynowe i jednostki pływające inne niż morskie;
• stałych fundamentach.

Norma ma też zastosowanie do żurawi przeładunkowych wyposażonych w specjalne narzędzia lub osprzęt wymienny, taki jak chwytak, chwytak dwułupinowy lub chwytak do palet, zgodnie z instrukcją obsługi. Nie ma zastosowania do żurawi przeładunkowych na pokładach statków morskich ani do systemów wysięgników przegubowych zaprojektowanych jako integralne części specjalnego sprzętu, takiego jak forwardery. Norma „does not cover hazards related to the lifting of persons” (nie obejmuje zagrożeń związanych z podnoszeniem osób), a uwaga dodaje: „The use of cranes for lifting of persons can be subject to specific national regulations.” (Używanie żurawi do podnoszenia osób może podlegać szczególnym przepisom krajowym.) Wydanie z 2020 r. nie ma zastosowania do żurawi przeładunkowych wyprodukowanych przed jego publikacją; w przypadku żurawi zaprojektowanych wcześniej nadal obowiązują postanowienia dotyczące obliczeń naprężeń z wydania obowiązującego w chwili ich projektowania.

EVS wymienia trzy estońskie wydania: EVS-EN 12999:2011+A2:2018 od 16 marca 2018 r., EVS-EN 12999:2020 od 2 listopada 2020 r. i EVS-EN 12999:2020+A1:2025, obowiązujące od 1 kwietnia 2025 r., czyli od dnia wycofania wydania z 2020 r. Przypisuje normę do dyrektywy 2006/42/WE i podaje, że wycofane wydanie „still has the presumption of conformity in the meaning of regulation 2006/42/EC” (nadal daje domniemanie zgodności w rozumieniu 2006/42/WE), a domniemanie to „is valid until a corresponding amendment is published in the Official Journal of the European Union” (obowiązuje do czasu opublikowania odpowiedniej zmiany w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej). Sposób, w jaki Komisja wymienia takie normy na potrzeby dyrektywy maszynowej, czyli w drodze decyzji wykonawczej, pokazuje tekst o betonomieszarkach i pompach do betonu. Amco Veba podaje, że wszystkie jej żurawie na rynki CE „have been aligned with new update of European Standards EN12999:2020” (zostały dostosowane do nowej aktualizacji norm europejskich EN12999:2020) oraz do EN 13849. Sposób, w jaki normy dotyczące śmieciarek traktują żurawie przeładunkowe, w które wyposażone są niektóre z nich, opisuje tekst śmieciarki.

Maszyna zamontowana na pojeździe

Zgodnie z art. 1 ust. 2 lit. e) dyrektywa 2006/42/WE wyłącza pojazdy silnikowe i ich przyczepy objęte dyrektywą 70/156/EWG w sprawie homologacji typu, „z wyłączeniem maszyn zamocowanych na tych pojazdach”. Zgodnie z art. 2 ust. 2 lit. g) rozporządzenie (UE) 2023/1230 wyłącza pojazdy silnikowe i ich przyczepy objęte zakresem stosowania rozporządzenia (UE) 2018/858, „z wyjątkiem maszyn zamontowanych na tych pojazdach”. Oba teksty uznają za maszynę zespół „gotowy do zainstalowania i zdolny do funkcjonowania w danym stanie jedynie w przypadku gdy jest zamontowany na środkach transportu” (art. 2 lit. a) dyrektywy; art. 3 pkt 1 lit. c) rozporządzenia mówi: „jedynie po zamontowaniu na środkach transportu”). Kategoryzację pojazdu z zamontowanym wyposażeniem stałym do celów homologacji typu omawia tekst kategorie pojazdów M, N i O.

Żurawie nie należą do kategorii wymienionych w załączniku IV do dyrektywy ani w załączniku I do rozporządzenia, czyli w wykazach maszyn, do których stosuje się szczególne procedury z art. 12 ust. 3 i 4 dyrektywy lub art. 25 ust. 2 i 3 rozporządzenia. W przypadku maszyn niewymienionych dyrektywa przewiduje w art. 12 ust. 2 „procedurę oceny zgodności połączoną z kontrolą wewnętrzną wytwarzania maszyny, przewidzianą w załączniku VIII”, a rozporządzenie w art. 25 ust. 4 „procedurę wewnętrznej kontroli produkcji (moduł A) określoną w załączniku VI”. Oba wykazy obejmują urządzenia do podnoszenia osób lub osób i towarów, stwarzające ryzyko upadku z wysokości większej niż trzy metry (załącznik IV pkt 17 dyrektywy, załącznik I część B pkt 14 rozporządzenia). Oba orientacyjne wykazy elementów bezpieczeństwa obejmują „urządzenia monitorujące do kontroli obciążenia i przemieszczania w maszynach podnoszących” (załącznik V pkt 8 dyrektywy, załącznik II pkt 8 rozporządzenia).

Dodatkowe wymagania dotyczące zagrożeń związanych z podnoszeniem znajdują się w sekcji 4 załącznika I do dyrektywy i załącznika III do rozporządzenia, pod tymi samymi numerami.

Od dyrektywy do rozporządzenia

Rozporządzenie (UE) 2023/1230 zostało przyjęte 14 czerwca 2023 r. i opublikowane w Dzienniku Urzędowym 29 czerwca 2023 r. W pierwotnie opublikowanym brzmieniu miało być stosowane od 14 stycznia 2027 r., a dyrektywa 2006/42/WE miała z tym dniem tracić moc; sprostowanie opublikowane 4 lipca 2023 r. zastąpiło w obu przepisach (art. 51 ust. 2 i art. 54) tę datę datą 20 stycznia 2027 r. Od tego dnia odesłania do dyrektywy „odczytuje się jako odesłania do niniejszego rozporządzenia” (art. 51 ust. 2). Państwa członkowskie „nie mogą utrudniać” udostępniania na rynku produktów wprowadzonych do obrotu zgodnie z dyrektywą przed 20 stycznia 2027 r. (art. 52 ust. 1 w brzmieniu po sprostowaniu).

Moment udźwigu, udźwig i zasięg

Palfinger, Hiab i Fassi klasyfikują swoje żurawie przeładunkowe według wartości wyrażonej w tonometrach: Palfinger pisze mt i nazywa tę wartość momentem udźwigu (lifting moment), Hiab pisze Tm, a Fassi tm, co jego włoskie strony rozwijają jako tonnellate/metro. Strony modeli Palfingera podają moment oddzielnie od największego ładunku i zasięgu, jako maksymalny moment udźwigu, maksymalny udźwig w kilogramach i maksymalny zasięg hydrauliczny w metrach. Wyszukiwarka produktów Hiab opisuje swoją wartość w tonometrach jako „Lifting Capacity” (udźwig), na przykład 10 Tm dla HIAB X-HiPro 112. Opisane niżej przepisy niemieckie określają swój próg w kiloniutonometrach.

Wartości maksymalne jednego modelu mogą pochodzić z różnych wersji. Każda z czterech stron modeli Palfingera ujętych w tabeli poniżej przedstawia żuraw w wersjach oznaczonych literami. W przypadku PK 880 TEC maksimum 82,8 mt to wartość wersji C, o zasięgu 10,9 m i masie żurawia 7 160 kg; wersja H osiąga 21,7 m przy 75 mt i waży 8 450 kg. Strona zaznacza, że podane zasięgi „are with a boom angle of 20° and are therefore not the maximum” (dotyczą kąta wysięgnika 20° i dlatego nie są maksymalne).

Dla wszystkich czterech podano maksymalne ciśnienie robocze 385 bar, a dla trzech pierwszych szerokość po złożeniu 2,55 m. Palfinger podaje, że seria TEC „runs from 23 to 125 mt” (obejmuje zakres od 23 do 125 mt); jego pozostałe serie to MLT i SLD. Strony producentów wymieniają też główne części. Sterowanie końcówką wysięgnika Palfingera koordynuje „main boom, knuckle boom and extensions” (wysięgnik główny, wysięgnik łamany i wysuwy), wysięgnik dodatkowy (fly jib) może poszerzyć zakres pracy, a system HPSC „calculates stability from the actual position of every stabilizer” (oblicza stateczność na podstawie rzeczywistego położenia każdej podpory). Seria Hiab o małym udźwigu obejmuje „stiff-boom or smaller knuckle-boom cranes” (żurawie ze sztywnym wysięgnikiem lub mniejsze żurawie z wysięgnikiem łamanym), a Amco Veba, należąca od 2007 r. do grupy Hyva, wymienia „more than 50 models of truck mounted cranes” (ponad 50 modeli żurawi montowanych na ciężarówkach), na które składają się „articulated truck mounted cranes, telescopic boom cranes and special models” (przegubowe żurawie montowane na ciężarówkach, żurawie z wysięgnikiem teleskopowym i modele specjalne).

Na ciężarówce

Urząd Dozoru Technicznego (UDT) opisuje żuraw przenośny (przeładunkowy) jako dźwignicę zamontowaną na samochodzie ciężarowym pomiędzy kabiną kierowcy a skrzynią lub z tyłu pojazdu, służącą do załadunku towaru na samochód oraz jego rozładunku; pod tym samym hasłem ujmuje żurawie leśne służące do załadunku drewna. Oba teksty unijne wymieniają wśród treści instrukcji, jeżeli ma to zastosowanie, „instrukcje montażu, instalacji i łączenia, zawierające rysunki, schematy i sposoby mocowania oraz określenie podwozia lub instalacji, na jakim maszyna ma być zamontowana” – tak brzmi sekcja 1.7.4.2 lit. i) dyrektywy, a rozporządzenie używa w tym miejscu sformułowania „maszyna lub produkt powiązany”. Hiab oferuje „standard installation solutions” (standardowe rozwiązania montażowe), które według niego „support bodybuilders and installers” (wspierają producentów zabudów i monterów).

Palfinger, Fassi i Hiab podają, do jakiej przestrzeni i do jakich pojazdów przeznaczone są ich żurawie. Dla trzech z czterech żurawi z powyższej tabeli Palfinger podaje wymagane miejsce montażu, od 1,05 m dla PK 250 TEC do 1,64 m dla PK 880 TEC. Fassi podaje, że żurawie lekkie tego producenta można montować także na lekkich ciężarówkach o masie całkowitej 3,5 tony, żurawie średnie opisuje jako przeznaczone do ciężarówek dwu- i trzyosiowych, a ciężkie – jako możliwe do zamontowania na ciężarówkach trzy- lub czteroosiowych. Hiab podaje, że EFFER iQ.1400 HP „fits in the common 32 GVW setup, with 4 or 5 axles” (pasuje do typowej konfiguracji 32 GVW z 4 lub 5 osiami). Układy osi omawia tekst układy osi ciężarówek.

Palfinger podaje wydajność pompy dla każdego żurawia, od 80–100 l/min dla PK 250 TEC do 2 × 100–130 l/min dla PK 880 TEC. Hiab opisuje swoje ePTO jako „an electro-hydraulic power pack for cranes” (elektrohydrauliczny zespół zasilający do żurawi), który „sits alongside the traditional engine-driven system, enabling operators to work with the truck engine switched off” (działa obok tradycyjnego układu napędzanego silnikiem i pozwala operatorom pracować przy wyłączonym silniku ciężarówki). Zachowanie zawieszenia pneumatycznego po włączeniu przystawki odbioru mocy dla zabudowy z żurawiem omawia tekst zawieszenie pneumatyczne ECAS, a przystawkę odbioru mocy dla żurawi na podwoziach ciężarówek elektrycznych – tekst wywrotki.

Opcjonalny moduł LOAD Palfingera „uses the truck’s inclination to detect the ballast on the vehicle and unlocks extra outreach when the truck is loaded” (wykrywa balast na pojeździe na podstawie pochylenia ciężarówki i odblokowuje dodatkowy zasięg, gdy ciężarówka jest załadowana), a rozstaw podpór podawany przez niego dla wersji standardowych wynosi od 5,6 m w PK 250 TEC do 10,0 m w PK 1650 TEC.

Badania w eksploatacji

Niemcy. Niemieckie rozporządzenie Betriebssicherheitsverordnung (BetrSichV), obowiązujące od 1 czerwca 2015 r., wymienia żurawie przeładunkowe na ciężarówkach, Lkw-Ladekrane, wśród żurawi, których badania określa sekcja 1 załącznika 3. W przypadku badania po montażu i przed pierwszym użyciem jego tabela zawiera wpis „Prüfung entfällt wegen § 14 Absatz 1 Satz 3” (badanie nie jest wymagane ze względu na § 14 ust. 1 zdanie 3), odsyłający do zdania § 14 ust. 1, zgodnie z którym elementy zbadane i udokumentowane w ramach procedury oceny zgodności nie muszą być ponownie badane. Badanie okresowe odbywa się „mindestens jährlich” (co najmniej raz w roku) i przeprowadza je osoba uprawniona do przeprowadzania badań (zur Prüfung befähigte Person, § 2 ust. 6). W przypadku żurawi przeładunkowych na ciężarówkach o momencie obciążenia większym niż 300 kNm lub z wysięgnikiem dłuższym niż 15 m stosuje się przepisy dotyczące żurawi samochodowych (Fahrzeugkrane): dodatkowo rzeczoznawca (Prüfsachverständiger) bada żuraw co najmniej co cztery lata eksploatacji, w 13. roku eksploatacji i potem co najmniej raz w roku. Rzeczoznawca musi między innymi mieć wykształcenie inżynierskie lub porównywalną wiedzę oraz co najmniej trzy lata doświadczenia w projektowaniu, budowie, utrzymaniu lub badaniu żurawi. Po nadzwyczajnych zdarzeniach żuraw bada osoba uprawniona, a po zmianach podlegających badaniu – rzeczoznawca (pkt 3.4). Zapisy przechowuje się przez cały okres użytkowania (pkt 3.3), a jeżeli żuraw jest używany w różnych miejscach, dowód ostatniego badania musi być dostępny w miejscu użytkowania (§ 14 ust. 7).

Wielka Brytania. Lifting Operations and Lifting Equipment Regulations 1998 (LOLER), obowiązujące od 5 grudnia 1998 r., mają zastosowanie do „lifting equipment” (urządzeń do podnoszenia), które regulation 2 definiuje jako „work equipment for lifting or lowering loads” (sprzęt roboczy do podnoszenia lub opuszczania ładunków), wraz z elementami służącymi do jego kotwienia, mocowania lub podpierania; przeczytane przepisy nie wymieniają żurawi przeładunkowych. Gruntowne badanie (thorough examination), wykonane przez kompetentną osobę (competent person), jest wymagane, zanim pracodawca po raz pierwszy odda urządzenie do podnoszenia do użytku, chyba że urządzenie nie było wcześniej używane, a pracodawca otrzymał deklarację zgodności sporządzoną nie więcej niż 12 miesięcy wcześniej, albo – jeżeli pochodzi z przedsiębiorstwa innej osoby – towarzyszy mu fizyczny dowód ostatniego gruntownego badania (regulation 9(1)). Jeżeli bezpieczeństwo zależy od warunków instalacji, badanie jest wymagane po instalacji i przed pierwszym użyciem oraz po montażu w nowym miejscu lub w nowej lokalizacji (regulation 9(2)). Urządzenia narażone na warunki powodujące pogorszenie stanu mogące prowadzić do niebezpiecznych sytuacji bada się co najmniej co 6 miesięcy, jeśli służą do podnoszenia osób lub są osprzętem do podnoszenia, co najmniej co 12 miesięcy w pozostałych przypadkach albo zgodnie z programem badań (examination scheme), a także za każdym razem, gdy wystąpiły wyjątkowe okoliczności mogące zagrozić ich bezpieczeństwu (regulation 9(3)). Urządzeniu do podnoszenia, które opuszcza przedsiębiorstwo pracodawcy lub pochodzi z przedsiębiorstwa innej osoby, musi towarzyszyć fizyczny dowód ostatniego gruntownego badania (regulation 9(4)), a zgodnie z regulation 8 każda operacja podnoszenia musi być „properly planned by a competent person” (właściwie zaplanowana przez kompetentną osobę), „appropriately supervised” (odpowiednio nadzorowana) i „carried out in a safe manner” (przeprowadzona w bezpieczny sposób). Przepisy mają zastosowanie w Wielkiej Brytanii (regulation 3); zasad obowiązujących w Irlandii Północnej nie przeczytano.

Polska. Według UDT wszystkie żurawie przenośne (przeładunkowe) podlegają dozorowi technicznemu. Dla żurawi o udźwigu do 250 kg, z wyłączeniem żurawi służących do przemieszczania osób, ustalono formę dozoru uproszczonego: nie wymagają one zgłoszenia do UDT ani badań, ale należy zapewnić ich konserwację i obsługę przez osoby posiadające odpowiednie uprawnienia, przy czym uprawnienia do obsługi nie są wymagane przy urządzeniach z napędem ręcznym. W przypadku pozostałych warunkiem dopuszczenia do eksploatacji jest rejestracja i decyzja UDT zezwalająca na eksploatację, poprzedzona badaniem odbiorczym, które przeprowadza się w przypadku każdego urządzenia poza fabrycznie nowymi harvesterami i forwarderami, czyli maszynami, które UDT ujmuje pod tym samym hasłem; w toku eksploatacji podlegają one badaniom okresowym w ramach dozoru pełnego lub badaniom doraźnym kontrolnym w ramach dozoru ograniczonego, w terminach określonych dla danego rodzaju urządzenia. Strona nie podaje ani formy dozoru, ani terminów dla żurawi przeładunkowych o udźwigu powyżej 250 kg. Wśród podstaw prawnych wymienia ustawę z dnia 21 grudnia 2000 r. o dozorze technicznym, rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 grudnia 2012 r. w sprawie rodzajów urządzeń technicznych podlegających dozorowi technicznemu oraz rozporządzenie Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia 30 października 2018 r. w sprawie warunków technicznych dozoru technicznego w zakresie eksploatacji, napraw i modernizacji urządzeń transportu bliskiego; samych tych aktów nie przeczytano.