Jak czytać kartę danych technicznych autokaru Otokar

Kartę danych autokaru da się odczytać dopiero w zestawieniu z ramami prawnymi, w których pojazd zbudowano tak, by się mieścił: dyrektywa 96/53/WE określa, co może poruszać się po drogach, rozporządzenie (UE) 2021/535 – co może uzyskać homologację typu, a regulamin EKG ONZ nr 107 – jak zbudowane jest nadwozie. Każdy z tych aktów ma własny zakres. Numeracja punktów R107 odpowiada tekstowi w EUR-Lex opublikowanemu w Dz.U. L 52 z 23 lutego 2018 r.

Które wymiary wiążą i gdzie

Pkt 1.1 załącznika I do dyrektywy 96/53/WE ogranicza długość autobusu dwuosiowego do 13,50 m, autobusu o więcej niż dwóch osiach do 15,00 m, a autobusu przegubowego lub autobusu z przyczepą do 18,75 m. Pkt 1.2 ustala szerokość na 2,55 m, z wyjątkiem jego lit. b) – nadbudówek pojazdów chłodni lub kontenerów chłodniczych bądź chłodniczych nadwozi wymiennych przewożonych przez pojazdy – dla których wynosi ona 2,60 m. Pkt 1.3 ustala wysokość na 4,00 m, a pkt 1.5 – okrąg zakrętu o promieniu zewnętrznym 12,50 m i promieniu wewnętrznym 5,30 m. Pkt 1.4a dotyka przewoźników turystycznych: pojemniki na narty i inne zdejmowane przystawki wlicza się do długości z pkt 1.1, a TERRITO school jest w standardzie „Pre-equipped for ski/bike rack”.

Nie wszystkie te wartości wiążą w takim samym stopniu. Art. 4 ust. 1 lit. b) zabrania państwom członkowskim dopuszczania do normalnego ruchu pojazdów służących krajowemu transportowi osób, które nie odpowiadają parametrom z pkt 1.1, 1.2, 1.4a, 1.5 i 1.5a. Wysokości wśród nich nie ma: pkt 1.3 znalazł się zamiast tego w art. 4 ust. 2 lit. b), na mocy którego państwo członkowskie może dopuścić krajowy transport osób pojazdami nieodpowiadającymi pkt 1.3, 2, 3, 4.1 i 4.3. Art. 3 ust. 1 wyznacza tę granicę od drugiej strony – żadne państwo członkowskie nie może odmówić używania pojazdu zarejestrowanego w innym państwie Unii w ruchu międzynarodowym z przyczyn odnoszących się do masy i wymiarów, a w ruchu krajowym – tylko z przyczyn odnoszących się do wymiarów.

Broszura Otokar dla TERRITO school – szkolnej odmiany modelu Territo U – podaje długości 10 865 mm, 12 200 mm i 13 000 mm, wszystkie poniżej pułapu dla dwóch osi, przy rozstawach osi 4 865 mm, 6 200 mm i 7 000 mm i zwisach o niezmiennej długości 2 710 mm i 3 290 mm. Rozstaw osi dodany do obu zwisów daje dokładnie każdą podaną długość – to sprawdzenie przeprowadziliśmy sami, broszura go nie zamieszcza. Podane w tej samej broszurze dane dotyczące zawracania dla trzech długości – 10,6; 11,46 i 12,41 m między ścianami oraz 8,4; 9,5 i 10,59 m między krawężnikami – są bezwartościowe, dopóki nie wiadomo, czy każda z tych wartości to promień, czy średnica. Ulyso T 10 ma wymiary 10 100 × 2 450 × 3 250 mm; jego własna broszura w ogóle nie podaje okręgu zawracania.

W przypadku nadwozia, które mieści się już w pułapie dla dwóch osi, trzecia oś daje masę, a nie długość: 1,50 m między dwiema wartościami z pkt 1.1 to wynik naszego odejmowania, bo tabela podaje tylko 13,50 i 15,00 m.

Masy i ruch, którego dotyczą

Art. 1 ust. 2 przesądza, czym są te masy: wartości z załącznika I „obowiązują jako normy transportowe i dlatego odnoszą się do warunków załadunku, a nie do norm produkcji”. Określają, jak pojazd można załadować, a nie jak można go zbudować, a art. 4 ust. 2 lit. b) pozwala państwu członkowskiemu dopuścić w krajowym transporcie osób pojazdy, które w ogóle im nie odpowiadają. To, co następuje, jest pułapem załadunku w ruchu międzynarodowym.

Pkt 2.3.1 dopuszcza dla autobusu dwuosiowego 19,5 tony wobec 18 ton dla dwuosiowego pojazdu silnikowego innego niż autobus, a pkt 2.3.2 dla trzyosiowego pojazdu silnikowego 25 lub 26 ton. Pkt 3.1 ogranicza nacisk pojedynczej osi nienapędowej do 10 ton, pkt 3.4.2 nacisk osi napędowej autobusu do 11,5 tony, a pkt 4.1 wymaga, by na osie napędowe przypadało nie mniej niż 25% rzeczywistej masy całkowitej, jeżeli pojazd porusza się w ruchu międzynarodowym.

Wartości Otokara: oś przednia 7 000 kg, tylna 12 000 kg, GVW (maksymalna masa całkowita) 19 000 kg – obie wartości dla osi sumują się dokładnie do GVW, co jest kolejną sumą naszą, a nie broszury. Producent może też budować dokładnie do pułapu z pkt 2.3.1: dwuosiowy Mercedes-Benz Tourismo ma na tabliczce 19 500 kg. Albo powyżej niego – MAN podaje na tabliczce dwuosiowego Lion’s Coach 19 700 kg, a dla dłuższego dwuosiowego C podaje 20 600 kg, co jest wartością producenta drugiego rodzaju, a nie naruszeniem pułapu z pkt 2.3.1. Może też w ogóle nie podawać jednej wartości – Irizar publikuje maksymalną dopuszczalną masę i6S jako przedział, od 18 000 do 19 000 kg na dwóch osiach i od 25 000 do 26 000 kg na trzech, na stronie modelu, a nigdzie w katalogu technicznym, co przypomina, że masa z broszury jest przedziałem handlowym, dopóki nie zawęzi go tabliczka. To liczby drugiego rodzaju: 19 000 kg to technicznie dopuszczalna maksymalna masa całkowita, którą pkt 2.19 R107 definiuje jako maksymalną masę pojazdu podaną przez producenta w oparciu o jego budowę i sposób działania.

W sekcji AXLES broszura wymienia niezależną oś przednią ZF i sztywną oś tylną Mercedesa, nie wskazując żadnej z nich jako osi napędowej. To przemilczenie ma swoją cenę. Jeżeli napędzana jest oś tylna, 7 000 kg na osi przedniej plus 11,5 tony z pkt 3.4.2 na osi tylnej daje 18 500 kg, czyli o 500 kg mniej niż 19 000 kg z tabliczki – obie wartości to nasza arytmetyka, nie ma ich ani w broszurze, ani w dyrektywie. Wyznaczają one przy tym granicę załadunku w przewozie międzynarodowym, a nie niższą wartość konstrukcyjną: podane w broszurze 12 000 kg na osi tylnej może być nadal wykorzystywane w ruchu krajowym na podstawie art. 4 ust. 2 lit. b).

Najpierw: czy R107 ma zastosowanie

Pkt 1.2 R107 wyłącza z wymogów regulaminu cztery rodzaje pojazdów, a pkt 1.2.4 dotyczy „pojazdów zaprojektowanych specjalnie do przewozu uczniów” – to wyłączenie sprawia, że w Europie nie ma w ogóle kategorii autobusu szkolnego; temat omawia osobno tekst o autobusach szkolnych. Czy TERRITO school mieści się w tym wyłączeniu, tego te dokumenty nie mówią: Otokar przedstawia go jako szkolną odmianę autobusu międzymiastowego, a nie jako pojazd zbudowany specjalnie do przewozu uczniów.

Poniższa arytmetyka obowiązuje niezależnie od odpowiedzi: akt UE powtarza ją bez tego wyłączenia. Sekcja C części 2 załącznika XIII do rozporządzenia (UE) 2021/535 nosi tytuł „Pojazdy kategorii M2 i M3” i nie zawiera wyłączenia dla pojazdów szkolnych: pkt 2.2.2 podaje sumę mas, pkt 2.2.3.8 masy pasażerów, a pkt 2.3.1.1 dolną granicę masy bagażu.

Pojemność bagażowa przekłada się na ładowność

Pkt 3.2.3.2.1 załącznika 11 stanowi, że B „podana przez producenta musi mieć wartość liczbową nie mniejszą niż 100 × V”, gdzie V to całkowita pojemność przedziałów bagażowych w m³, łącznie z zewnętrznymi uchwytami i pojemnikami na narty; bagaż na dachu BX trzeba zadeklarować w wysokości nie mniejszej niż 75 kg/m². Sekcja C ustala tę samą dolną granicę w pkt 2.3.1.1, a w pkt 2.2.3.1 definiuje B jako masę bagażu podaną przez producenta, łącznie z ewentualną masą B′ w pojemniku na narty. Wielkości BX w niej nie ma.

Oba akty wyznaczają tylko minimum dla wartości, którą deklaruje producent; żaden jej nie ustala, a Otokar nigdzie nie deklaruje B – podaje wyłącznie pojemności. Dolną granicę trzeba więc obliczyć: dla przedziałów TERRITO school o pojemności 3,3; 4,8 i 5,25 m³ nie można by zadeklarować mniej niż 330 kg, 480 kg i 525 kg, a dla 5,5 m³ w Ulyso – mniej niż 550 kg. Te cztery wartości są nasze – broszury podają pojemności, a oba akty mnożnik – a zadeklarowane masy mogą być wyższe.

Sama pojemność zależy od dokumentu: strona modelu TERRITO U 12 reklamuje „Large 5 m³ luggage capacity” dla modelu jako całości, a broszura wersji szkolnej podaje 4,8 m³ przy długości 12,20 m.

Gdzie siedzenia konkurują z bagażem

Ten sam punkt ustala masę pasażera Q na 71 kg dla klasy II oraz dla klas III i B – z czego trzy kilogramy to bagaż podręczny – i na 68 kg dla klas I i A; pkt 2.2.3.8 sekcji C podaje w tabeli te same wartości. Pkt 3.2.3.1 określa sumę, która musi się zamknąć: masa pojazdu w stanie gotowym do jazdy plus Q razy liczba pasażerów siedzących i stojących, plus WP (liczba przestrzeni dla wózka inwalidzkiego pomnożona przez 250 kg), B i BX, plus ewentualna masa na sprzęgu, nie może przekraczać M. Pkt 3.2.3.2 sprawdza następnie tak obciążony pojazd oś po osi, przy czym na osie napędowe musi przypadać co najmniej 25% M.

Dwie rzeczy nie pozwalają kupującemu przeprowadzić tego rachunku na podstawie broszury. Q zależy od klasy, a żaden z dwóch dokumentów Otokara jej nie podaje; przy 63 miejscach siedzących w standardowym wierszu broszury dla wersji 13 m 3 kg różnicy między 68 a 71 kg daje 189 kg – to nasze mnożenie, na podstawie liczby miejsc z broszury i dwóch mas z tabeli. Klasa decyduje też o tym, czy liczy się pasażerów stojących: załącznik 11 ustala powierzchnię dla pasażerów stojących S1 na zero w klasach III i B, a pkt 2.1.1.2 ogranicza przewóz pasażerów stojących w klasie II do przejścia lub powierzchni nie większej niż powierzchnia przeznaczona dla dwóch siedzeń podwójnych.

Warto zauważyć, co do tej sumy nie należy: pkt 2.18 wlicza kierowcę (75 kg), a jeżeli w pojeździe jest miejsce dla członka załogi – także członka załogi (kolejne 75 kg), do samej masy pojazdu w stanie gotowym do jazdy.

Od klasy zależą też wymiary siedzeń. Pkt 7.7.8.4.1 załącznika 3 ustala w klasach II i III odległość 680 mm między przednią powierzchnią oparcia siedzenia a tylną powierzchnią oparcia siedzenia znajdującego się przed nim, wobec 650 mm w klasach I, A i B; pkt 7.7.8.2.2 ustala minimalną głębokość poduszki siedzenia na 400 mm w klasie II lub III. Pkt 7.7.8.1.1 mierzy szerokość poduszki siedzenia F od pionowej płaszczyzny przechodzącej przez środek miejsca siedzącego, a potem rozdziela wartości: 225 mm w klasie III w pkt 7.7.8.1.1.2 i 200 mm w klasach I, II, A i B w pkt 7.7.8.1.1.1. Są to połowy szerokości; po podwojeniu dają 450 mm i 400 mm, ale ta arytmetyka jest nasza i żadna z tych wartości nie występuje w regulaminie.

Złagodzenie jest węższe, niż się wydaje. Pkt 7.7.8.1.3 zaczyna się od słów „W przypadku pojazdów o szerokości nieprzekraczającej 2,35 m”, a jego dwa podpunkty działają różnie: pkt 7.7.8.1.3.1 ustala szerokość przestrzeni przeznaczonej dla miejsca siedzącego G na 200 mm, wyłączając stosowanie pkt 7.7.8.1.2, i nie zmienia niczego w poduszce; dopiero pkt 7.7.8.1.3.2 sprowadza szerokość poduszki F do 200 mm, i to tylko w klasie III. Nadwozie Ulyso o szerokości 2 450 mm jest poza progiem 2,35 m i nie korzysta z żadnego z nich.

Rozporządzenie (UE) 2019/2144 uchyliło rozporządzenie Komisji (UE) nr 1230/2012, które zawierało załącznik XIII znajdujący się obecnie w rozporządzeniu 2021/535; EUR-Lex podaje 5 lipca 2022 r. jako koniec jego obowiązywania.

Lista kontrolna danych technicznych

1. Długość, szerokość i wysokość z pojemnikiem na narty i bez niego, w zestawieniu z 13,50; 2,55 i 4,00 m – a w przypadku wysokości także to, czy państwo członkowskie, w którym pojazd jest eksploatowany, skorzystało z art. 4 ust. 2 lit. b).
2. Rozstaw osi i oba zwisy w zestawieniu z podaną długością; dane dotyczące zawracania z informacją, czy chodzi o promień, czy o średnicę, i czy pomiar odnosi się do ścian, czy do krawężników.
3. Maksymalna masa całkowita i nacisk na każdą oś jako wartości konstrukcyjne, a nie limity ruchu z załącznika I, oraz informacja, która oś jest napędowa – ta broszura tego nie podaje.
4. Czy R107 w ogóle ma zastosowanie, czy też pojazd mieści się w wyłączeniu dla pojazdów szkolnych z pkt 1.2.4.
5. Klasa, od której zależy, czy Q wynosi 68 czy 71 kg i czy liczy się pasażerów stojących.
6. Deklarowane masy B i BX, a nie pojemność, która wyznacza tylko ich dolną granicę – i ta pojemność z dokumentu, który podaje zarówno długość, jak i wariant.
7. Odstęp między siedzeniami oraz szerokość i głębokość poduszki w pojeździe w stanie dostawy – szerokość według regulaminu to połowa szerokości, a złagodzenia dla 2,35 m są niedostępne dla nadwozia o szerokości 2,45 m.
8. Masa pojazdu w stanie gotowym do jazdy oraz rodzaj zawieszenia każdej osi.