Zaświadczenie ADR o przeszkoleniu kierowcy: kto musi je mieć, co obejmuje, kiedy się je odnawia
ADR 2025, dział 8.2: którzy kierowcy muszą mieć zaświadczenie o przeszkoleniu, kurs podstawowy i kursy specjalistyczne, egzamin, ważność, odnowienie oraz zmiany proponowane na 2027 r.

To, co potocznie nazywa się „uprawnieniami ADR”, jest w brzmieniu ADR 2025 zaświadczeniem o przeszkoleniu kierowcy (w tekście angielskim „driver training certificate”): kierowcy pojazdów przewożących towary niebezpieczne muszą je posiadać, a wydaje je właściwy organ po kursie szkoleniowym i egzaminie (8.2.1.1), chyba że zastosowanie mają opisane niżej zwolnienia. Jest ważne pięć lat, licząc od dnia, w którym kierowca zdał egzamin ze wstępnego szkolenia podstawowego lub wstępnego szkolenia kompleksowego, i jest odnawiane po udokumentowaniu szkolenia doskonalącego i zdanego egzaminu (8.2.2.8.2).
Tekst przeczytany na potrzeby tej strony to ADR 2025 (ECE/TRANS/352), stosowany od 1 stycznia 2025 r. Poprzednie wydanie, ADR 2023, można było jeszcze stosować do 30 czerwca 2025 r. na podstawie przepisu przejściowego z 1.6.1.1; ten okres się zakończył. Własnym słowem ADR jest „certificate” (zaświadczenie), a wzór karty w 8.2.2.8.5 nosi w tekście angielskim nagłówek „ADR DRIVER TRAINING CERTIFICATE”. Według naszego wyszukiwania angielskie wyrażenie „driving licence” (prawo jazdy) nie występuje w żadnym z dwóch tomów ADR 2025, a wzór karty nie ma pola na kategorię pojazdu, lecz tylko, na odwrocie, pola na klasy lub numery UN; kategorie prawa jazdy opisano w tekście o prawie jazdy na ciężarówki. Nie jest to też świadectwo dopuszczenia, którego pojazd potrzebuje na podstawie 9.1.3 i które omawia artykuł o pojazdach ADR.
Kto musi posiadać zaświadczenie
Pkt 8.2.1.1 nakłada obowiązek na kierowcę. Kierowcy pojazdów przewożących towary niebezpieczne muszą posiadać („shall hold”) zaświadczenie wydane przez właściwy organ, stwierdzające, że uczestniczyli w kursie szkoleniowym i zdali egzamin ze szczególnych wymagań, które należy spełnić podczas przewozu towarów niebezpiecznych. Punkt ten nie wymienia żadnej masy pojazdu ani żadnej kategorii pojazdu: obowiązek wiąże się z pojazdem przewożącym towary niebezpieczne, a wyjątki są te z następnej sekcji. Jeżeli ADR wymaga sporządzenia zaświadczenia, pkt 8.1.2.2 lit. b nakazuje przewozić je „on the driver’s cab of the transport unit” (dosłownie: na kabinie kierowcy jednostki transportowej), a pkt 8.1.2.1 lit. d tak samo traktuje dokument tożsamości, zawierający zdjęcie, każdego członka załogi pojazdu (zob. 1.10.1.4). „On the driver’s cab” to brzmienie ADR 2025; zmiany proponowane na 2027 r. zastąpiłyby je w obu punktach wyrażeniem „in the driver’s cab” (w kabinie kierowcy).
Zaświadczenie ma poziom podstawowy i maksymalnie trzy specjalizacje, a ADR wiąże każdą z nich z własną przesłanką.
| Kurs | Kierowcy, którzy w nim uczestniczą | Punkt |
|---|---|---|
| Kurs podstawowy | Kierowcy pojazdów przewożących towary niebezpieczne | 8.2.1.2 |
| Specjalizacja w zakresie przewozu w cysternach | Kierowcy pojazdów lub MEMU przewożących towary niebezpieczne w cysternach stałych lub cysternach odejmowalnych o pojemności powyżej 1 m³; kierowcy pojazdów-baterii o łącznej pojemności powyżej 1 m³; kierowcy pojazdów lub MEMU przewożących towary niebezpieczne w kontenerach-cysternach, cysternach przenośnych lub MEGC o pojemności jednostkowej powyżej 3 m³ na jednostce transportowej | 8.2.1.3 |
| Specjalizacja w zakresie klasy 1 | Kierowcy pojazdów przewożących towary niebezpieczne klasy 1, inne niż materiały i przedmioty podklasy 1.4, grupy zgodności S | 8.2.1.4 |
| Specjalizacja w zakresie klasy 7 | Kierowcy pojazdów przewożących towary niebezpieczne klasy 7 | 8.2.1.4 |
Progi dla cystern są zapisane jako „exceeding 1 m³” i „exceeding 3 m³” (powyżej 1 m³, powyżej 3 m³): pierwszy to pojemność w przypadku cystern stałych i odejmowalnych oraz łączna pojemność w przypadku pojazdów-baterii, drugi to pojemność jednostkowa na jednostce transportowej w przypadku kontenerów-cystern, cystern przenośnych i MEGC. MEMU to mobilna jednostka do produkcji materiałów wybuchowych, a MEGC to wieloelementowy kontener do gazu; oznaczenia pojazdów opisano w artykule o pojazdach ADR.
Właściwy organ może zatwierdzać („may approve”) kursy podstawowe i kursy w zakresie cystern ograniczone do określonych towarów niebezpiecznych albo do określonej klasy lub klas. Kurs ograniczony każdego z tych rodzajów nie daje prawa do udziału w kursach w zakresie klasy 1 i klasy 7 z 8.2.1.4 (8.2.1.2, 8.2.1.3).
Zaświadczenie zgodne z 8.2.1 i wydane zgodnie z 8.2.2.8 przez właściwy organ Umawiającej się Strony jest uznawane przez właściwe organy pozostałych Umawiających się Stron w okresie ich ważności („during their period of validity”, 8.2.1.6). Właściwy organ musi prowadzić („shall maintain”) aktualne rejestry wszystkich ważnych zaświadczeń o przeszkoleniu kierowców wydanych przez siebie lub przez uznaną organizację (1.10.1.6).
Kiedy kierowca nie potrzebuje zaświadczenia i co obowiązuje w zamian
ADR znosi wymóg zaświadczenia w kilku miejscach, a każde z nich ma własne ramy; nie jest to jedna reguła.
Pierwsze dotyczy ilości. Jeżeli ilość towarów niebezpiecznych na jednostce transportowej nie przekracza wartości dla jej kategorii transportowej w kolumnie (3) tabeli w 1.1.3.6.3 — albo wartości obliczonej według 1.1.3.6.4, gdy ładunek łączy różne kategorie — pkt 1.1.3.6.2 stanowi, że towary mogą być przewożone w sztukach przesyłki („may be carried in packages”) bez stosowania listy przepisów. Lista ta obejmuje część 8 z wyjątkiem grupy punktów, która obejmuje 8.2.3 i nie obejmuje 8.2.1. Odczytane łącznie — jest to nasza interpretacja, a nie zdanie, które ADR formułuje wprost — przepisy te oznaczają, że przy takim ładunku zaświadczenie z 8.2.1 nie jest wymagane, natomiast szkolenie z 8.2.3 nadal obowiązuje. Jakie są progi dla każdej kategorii transportowej i co obejmują podane liczby, opisano w artykule o pojazdach ADR; ramy stanowią towary przewożone w sztukach przesyłki, a ten artykuł odczytuje je jako pozostawiające cysterny poza zwolnieniem.
Drugie to dział 3.4. Towary niebezpieczne zapakowane w ilościach ograniczonych, które spełniają wymagania tego działu, nie podlegają żadnym innym przepisom ADR („are not subject to any other provisions of ADR”) poza listą w 3.4.1, a w odniesieniu do części 8 lista ta wymienia 8.2.3, 8.6.3.3 i 8.6.4. Zaświadczenia z 8.2.1 nie ma wśród przepisów, które pozostają w mocy; 8.2.3 jest.
Trzecie, dział 3.5, jest sformułowane inaczej. Ilości wyłączone towarów niebezpiecznych niektórych klas, innych niż przedmioty, spełniające wymagania tego działu, nie podlegają żadnym innym przepisom ADR z wyjątkiem trzech grup, z których pierwszą są wymagania dotyczące szkolenia z działu 1.3 (3.5.1.1 lit. a); dwie pozostałe dotyczą klasyfikacji i opakowań. To, co tam pozostaje, to dział 1.3, a nie 8.2.3 wymieniony z nazwy.
Klasa 7 ma dwa własne przepisy. Przepis szczególny S5 dotyczy materiałów promieniotwórczych w sztukach przesyłki wyłączonych, wyłącznie nr UN 2908, 2909, 2910 i 2911, i stanowi, że wymagania dotyczące instrukcji pisemnych z 8.1.2.1 lit. b oraz 8.2.1, 8.3.1 i 8.3.4 nie mają zastosowania („shall not apply”). S12 dotyczy małego ładunku: jeżeli łączna liczba sztuk przesyłki zawierających materiały promieniotwórcze przewożonych w jednostce transportowej nie przekracza 10, suma wskaźników transportowych nie przekracza 3 i nie występują zagrożenia dodatkowe — wszystkie trzy warunki łącznie — wymagań dotyczących szkolenia kierowców z 8.2.1 nie trzeba stosować („need not be applied”). Kierowcy muszą wówczas przejść odpowiednie szkolenie w zakresie wymagań dotyczących przewozu materiałów promieniotwórczych, stosowne do ich obowiązków, uświadamiające im zagrożenia związane z promieniowaniem; to szkolenie uświadamiające ma być potwierdzone zaświadczeniem wydanym przez pracodawcę, a S12 odsyła dalej do 8.2.3. Jak każdy przepis działu 8.5, przepisy te mają zastosowanie, oprócz działów od 8.1 do 8.4, gdy odsyła do nich kolumna (19) tabeli A w dziale 3.2, a w razie sprzeczności dział 8.5 ma pierwszeństwo przed działami od 8.1 do 8.4.
Odrębnie pkt 1.1.3.1 stanowi, że przepisów ADR w ogóle nie stosuje się do niektórych rodzajów przewozu. Jednym z nich (lit. c) jest przewóz wykonywany przez przedsiębiorstwa jako działalność pomocnicza w stosunku do ich działalności podstawowej, taki jak dostawy na budowy obiektów budowlanych lub inżynierii lądowej albo powroty z nich lub przewóz związany z pomiarami, naprawami i konserwacją, w ilościach nie większych niż 450 litrów na opakowanie, w tym duże pojemniki do przewozu luzem (DPPL) i duże opakowania, i w granicach maksymalnych ilości określonych w 1.1.3.6, przy zastosowaniu środków zapobiegających wyciekowi zawartości w normalnych warunkach przewozu. Zwolnienie to nie dotyczy klasy 7, a przewóz wykonywany przez takie przedsiębiorstwa w celu ich zaopatrzenia albo dystrybucji zewnętrznej lub wewnętrznej nie jest nim objęty.
Punktem, który obejmuje osoby bez zaświadczenia, jest 8.2.3, zatytułowany „Training of persons other than the drivers holding a certificate in accordance with 8.2.1, involved in the carriage of dangerous goods by road” (Szkolenie osób innych niż kierowcy posiadający zaświadczenie zgodnie z 8.2.1, uczestniczących w przewozie drogowym towarów niebezpiecznych). Osoby, których obowiązki dotyczą przewozu drogowego towarów niebezpiecznych, muszą przejść szkolenie w zakresie wymagań dotyczących tego przewozu, odpowiednie do ich odpowiedzialności i obowiązków, zgodnie z działem 1.3. Punkt wymienia personel zatrudniony przez przewoźnika drogowego lub nadawcę, personel zajmujący się załadunkiem lub rozładunkiem, personel agencji spedycyjnych lub przewozowych oraz kierowców pojazdów innych niż kierowcy posiadający zaświadczenie zgodnie z 8.2.1. Dział 1.3 opisuje to szkolenie jako ogólne szkolenie zapoznawcze (1.3.2.1), szkolenie na stanowisku pracy (1.3.2.2) i szkolenie w zakresie bezpieczeństwa (1.3.2.3), okresowo uzupełniane szkoleniem doskonalącym uwzględniającym zmiany w przepisach (1.3.2.4); pkt 1.10.2.1 dodaje, że obejmuje ono elementy świadomości w zakresie ochrony. Pracodawca prowadzi dokumentację, udostępnia ją pracownikowi lub właściwemu organowi na żądanie i przechowuje ją przez okres ustalony przez właściwy organ (1.3.3). Według naszej interpretacji ani 8.2.3, ani dział 1.3 nie przewidują dla tego szkolenia karty ani wzoru zaświadczenia; 1.3.3 wymaga dokumentacji. Sam dział 1.3 odsyła gdzie indziej w sprawie załogi: w odniesieniu do szkolenia załogi pojazdu uwaga 2 do 1.3.1 brzmi „see Chapter 8.2 instead of this section” (zob. dział 8.2 zamiast tej sekcji).
Kurs podstawowy i trzy specjalizacje
Szkolenie obejmuje zajęcia teoretyczne i ćwiczenia praktyczne, a wiedzę sprawdza się na egzaminie (8.2.2.1). Prowadzi się je w formie kursu podstawowego oraz, w stosownych przypadkach („when applicable”), kursów specjalistycznych; każdy z tych rodzajów może być prowadzony w formie kursów kompleksowych, przeprowadzanych w całości, przy tej samej okazji i przez tę samą jednostkę szkolącą (8.2.2.3.1). Kursy podlegają zatwierdzeniu przez właściwy organ, który udziela go wyłącznie na pisemny wniosek i organizuje nadzór nad szkoleniem i egzaminami; dokument zatwierdzenia określa, czy kursy są podstawowe czy specjalistyczne, wstępne czy doskonalące, oraz czy są ograniczone do określonych towarów niebezpiecznych albo do klasy lub klas (8.2.2.6.1, 8.2.2.6.2, 8.2.2.6.4, 8.2.2.6.6).
ADR wymienia tematy, które kurs obejmuje co najmniej („at least”). W przypadku kursu podstawowego jest ich, według naszego liczenia, piętnaście, oznaczonych literami od a) do o) w 8.2.2.3.2:
- Ogólne wymagania dotyczące przewozu towarów niebezpiecznych
- Główne rodzaje zagrożeń
- Informacje o ochronie środowiska w ramach kontroli przemieszczania odpadów
- Środki zapobiegawcze i środki bezpieczeństwa właściwe dla różnych rodzajów zagrożeń
- Postępowanie po wypadku: pierwsza pomoc, bezpieczeństwo ruchu drogowego, podstawowa wiedza o używaniu wyposażenia ochronnego, instrukcje pisemne itp.
- Oznakowanie, umieszczanie nalepek ostrzegawczych, dużych nalepek ostrzegawczych i pomarańczowych tablic
- Co kierowca powinien, a czego nie powinien robić podczas przewozu towarów niebezpiecznych
- Cel i sposób działania wyposażenia technicznego pojazdów
- Zakazy ładowania razem w tym samym pojeździe lub kontenerze
- Środki ostrożności podczas załadunku i rozładunku towarów niebezpiecznych
- Ogólne informacje dotyczące odpowiedzialności cywilnej
- Informacje o operacjach transportu multimodalnego
- Obsługa i rozmieszczanie sztuk przesyłki
- Ograniczenia ruchu w tunelach i instrukcje dotyczące zachowania w tunelach: zapobieganie zdarzeniom, bezpieczeństwo, postępowanie w razie pożaru lub innych sytuacji awaryjnych itp.
- Świadomość w zakresie ochrony
Ogólne zasady zabezpieczenia ładunku omówiono w artykule o zabezpieczeniu ładunku.
Specjalizacja w zakresie cystern wymienia cztery tematy (8.2.2.3.3): zachowanie pojazdów na drodze, w tym ruchy ładunku; szczególne wymagania dotyczące pojazdów; ogólną wiedzę teoretyczną o różnych systemach napełniania i opróżniania; oraz szczególne dodatkowe przepisy dotyczące użytkowania tych pojazdów, przy czym jako przykłady wymieniono świadectwa dopuszczenia, oznakowanie dopuszczenia, umieszczanie dużych nalepek ostrzegawczych i pomarańczowych tablic. Specjalizacja w zakresie klasy 1 wymienia dwa (8.2.2.3.4): szczególne zagrożenia związane z materiałami i przedmiotami wybuchowymi i pirotechnicznymi oraz szczególne wymagania dotyczące ładowania razem materiałów i przedmiotów klasy 1. Specjalizacja w zakresie klasy 7 wymienia trzy (8.2.2.3.5): szczególne zagrożenia związane z promieniowaniem jonizującym; szczególne wymagania dotyczące pakowania, obsługi, ładowania razem i rozmieszczania materiałów promieniotwórczych; oraz specjalne środki, które należy podjąć w razie wypadku z udziałem materiałów promieniotwórczych. Cysterna na zdjęciu tytułowym ma pomarańczową tablicę z numerami 33 nad 1203; artykuł o pojazdach ADR wyjaśnia, jak ją odczytać.
Indywidualne ćwiczenia praktyczne odbywają się w powiązaniu ze szkoleniem teoretycznym i obejmują co najmniej pierwszą pomoc, gaszenie pożarów oraz postępowanie w razie zdarzenia lub wypadku (8.2.2.3.8).
| Kurs | Wymienione tematy | Minimalna teoria (jednostki lekcyjne) | Ćwiczenia praktyczne |
|---|---|---|---|
| Kurs podstawowy | 15 | 18 | Dodatkowe jednostki lekcyjne, których liczba zależy od liczby szkolonych kierowców |
| Specjalizacja w zakresie przewozu w cysternach | 4 | 12 | Dodatkowe jednostki lekcyjne, których liczba zależy od liczby szkolonych kierowców |
| Specjalizacja w zakresie klasy 1 | 2 | 8 | Nie określono w 8.2.2.4.1 |
| Specjalizacja w zakresie klasy 7 | 3 | 8 | Nie określono w 8.2.2.4.1 |
Jednostka lekcyjna ma trwać 45 minut („intended to last 45 minutes”, 8.2.2.3.6), a na każdy dzień szkolenia dopuszcza się zwykle („Normally”) nie więcej niż osiem jednostek lekcyjnych (8.2.2.3.7). Ponieważ ADR określa teorię jako minimum, a jednostki praktyczne jako zależne od grupy, nie podaje łącznej liczby godzin ani dni dla kursu wstępnego. W przypadku kursu kompleksowego właściwy organ może określić łączny czas trwania; musi zachować czas trwania kursu podstawowego i specjalizacji w zakresie cystern i może go uzupełnić skróconymi kursami specjalistycznymi dla klas 1 i 7 (8.2.2.4.2).
Jeżeli na podstawie innych przepisów obowiązujących w państwie Umawiającej się Strony kierowca odbył równoważne szkolenie w ramach innego systemu lub w innym celu, obejmujące tematy z 8.2.2.3.4 (klasa 1, przepis szczególny S1 (1)) lub z 8.2.2.3.5 (klasa 7, S11), z kursu specjalistycznego można całkowicie lub częściowo zrezygnować („may be totally or partially dispensed with”). Zaświadczenie wydaje się wówczas po zdobyciu przez kandydata tej wiedzy i zdaniu egzaminu specjalistycznego (8.2.2.8.1 lit. b).
Egzamin
Po szkoleniu podstawowym, łącznie z ćwiczeniami praktycznymi, przeprowadza się z niego egzamin (8.2.2.7.1.1). Kandydat musi na nim wykazać wiedzę, zrozumienie i umiejętności potrzebne do wykonywania zawodu kierowcy pojazdów przewożących towary niebezpieczne, przewidziane w kursie podstawowym (8.2.2.7.1.2). Właściwy organ przygotowuje katalog pytań odnoszący się do tematów z 8.2.2.3.2; pytania egzaminacyjne wybiera się z tego katalogu, a kandydaci nie mogą znać („shall not have any knowledge”) wybranych pytań przed egzaminem (8.2.2.7.1.3). Egzamin jest pisemny albo stanowi połączenie egzaminu pisemnego i ustnego, a pytania mogą mieć różny stopień trudności i różną wagę (8.2.2.7.1.6). Dla kursu kompleksowego można przeprowadzić jeden egzamin (8.2.2.7.1.4).
Każdy egzamin odbywa się pod nadzorem, manipulację i oszustwo należy w miarę możliwości wykluczyć, tożsamość kandydata jest uwierzytelniana, a wszystkie dokumenty egzaminacyjne są rejestrowane i przechowywane w formie wydruku lub elektronicznie (8.2.2.7.1.7). Egzaminy pisemne mogą być przeprowadzane w całości lub w części jako egzaminy elektroniczne, na warunkach obejmujących sprawdzenie i akceptację sprzętu i oprogramowania przez właściwy organ oraz zapewnienie nośników elektronicznych przez jednostkę egzaminującą (8.2.2.7.1.8).
Kandydat może przystąpić do egzaminu specjalistycznego po przystąpieniu do egzaminu podstawowego („after having sat”) i po ukończeniu kursu specjalistycznego (8.2.2.7.2.1). Jego katalog pytań odnosi się odpowiednio do tematów z 8.2.2.3.3, 8.2.2.3.4 lub 8.2.2.3.5 (8.2.2.7.2.2), a egzamin oparty na ograniczonym kursie podstawowym ogranicza egzamin specjalistyczny do tego samego zakresu (8.2.2.7.2.4).
| Egzamin | Minimalna liczba pytań pisemnych | Minimalny czas trwania |
|---|---|---|
| Kurs podstawowy | 25 | 45 minut |
| Po podstawowym kursie doskonalącym | 15 | 30 minut |
| Każdy kurs specjalistyczny | 15 | 30 minut |
| Po specjalistycznym kursie doskonalącym | 10 | 20 minut |
Dział 8.2 określa liczby pytań i minut i na tym poprzestaje: według naszej interpretacji tego działu nie określa progu zaliczenia, minimalnego wieku ani wymaganej wcześniej kategorii prawa jazdy.
Zaświadczenie wydaje się po ukończeniu przez kandydata kursu podstawowego i zdaniu egzaminu podstawowego (8.2.2.8.1 lit. a); w stosownych przypadkach po ukończeniu kursu specjalistycznego albo zdobyciu wiedzy, o której mowa w S1 i S11, oraz zdaniu egzaminu specjalistycznego (8.2.2.8.1 lit. b); oraz po ograniczonym kursie podstawowym lub ograniczonym kursie w zakresie cystern i jego egzaminie, w którym to przypadku zaświadczenie wskazuje swój ograniczony zakres ważności do danych towarów niebezpiecznych lub klas (8.2.2.8.1 lit. c).
Pięć lat od egzaminu i jak przebiega odnowienie
ADR liczy ważność od egzaminu: zaświadczenie jest ważne pięć lat od dnia, w którym kierowca zdał egzamin ze wstępnego szkolenia podstawowego lub wstępnego szkolenia kompleksowego („from the date the driver passes an initial basic or initial comprehensive training examination”, 8.2.2.8.2). Karta podaje wynikającą z tego datę upływu ważności w polu 8, „VALID TO” (ważne do; 8.2.2.8.5).
Odnowienie obejmuje dwa przypadki, oba przed datą upływu ważności. Zaświadczenie jest odnawiane („shall be renewed”), jeżeli kierowca przedstawi dowód udziału w szkoleniu doskonalącym zgodnie z 8.2.2.5 i zdał egzamin zgodnie z 8.2.2.7, a granica dwunastu miesięcy decyduje o tym, kiedy zaczyna się nowy okres.
| Egzamin doskonalący zdany | Nowe zaświadczenie | Jego pięć lat zaczyna się |
|---|---|---|
| W ciągu dwunastu miesięcy przed datą upływu ważności | Ważne pięć lat | W dniu upływu ważności poprzedniego zaświadczenia |
| Przed okresem dwunastu miesięcy przed datą upływu ważności | Ważne pięć lat | W dniu zdania egzaminu doskonalącego |
Weźmy, jako naszą ilustrację, a nie przykład z ADR, zaświadczenie, którego ważność upływa 30 czerwca 2030 r. Egzamin doskonalący zdany 15 stycznia 2030 r. mieści się w dwunastu miesiącach, więc nowe pięć lat zaczyna się 30 czerwca 2030 r. i, według naszych obliczeń, trwa do 2035 r. Egzamin zdany 15 stycznia 2029 r. przypada przed nimi, więc nowe pięć lat zaczyna się 15 stycznia 2029 r. i trwa do 2034 r. Tekst czyni z dwunastu miesięcy przed upływem ważności przypadek, a nie warunek: wcześniejszy egzamin również jest przewidziany i różni się tylko początek nowego okresu. W drugim przypadku, według naszej interpretacji, ADR rozpoczyna nowy okres w dniu egzaminu i nie dolicza czasu pozostałego na starym zaświadczeniu.
Dodanie specjalizacji w okresie ważności nie uruchamia liczenia od nowa. Jeżeli kierowca rozszerza zakres zaświadczenia w okresie jego ważności, spełniając wymagania 8.2.2.8.1 lit. b i c, okres ważności nowego zaświadczenia pozostaje taki jak okres ważności poprzedniego zaświadczenia („shall remain that of the previous certificate”), a gdy kierowca zdał egzamin specjalistyczny, specjalizacja jest ważna do daty upływu ważności zaświadczenia (8.2.2.8.2).
Szkolenie doskonalące służy aktualizacji wiedzy kierowców i obejmuje nowości techniczne, prawne i dotyczące materiałów (8.2.2.5.1). Jego czas trwania, łącznie z ćwiczeniami praktycznymi, wynosi co najmniej dwa dni w przypadku kursów kompleksowych albo, w przypadku kursów pojedynczych, co najmniej połowę czasu przewidzianego w 8.2.2.4.1 dla odpowiedniego wstępnego kursu podstawowego lub specjalistycznego (8.2.2.5.2). Zastosowanie tej połowy do wartości dla kursów wstępnych daje, według naszych obliczeń, 9 jednostek lekcyjnych dla kursu podstawowego, 6 dla cystern i po 4 dla klas 1 i 7; ADR nie podaje tych liczb. Kierowca może zastąpić kurs i egzamin doskonalący odpowiednim kursem i egzaminem wstępnym (8.2.2.5.3). Egzaminy doskonalące to krótsze egzaminy z powyższej tabeli (8.2.2.7.1.6, 8.2.2.7.2.3).
Pkt 8.2.2.8.2 opisuje odnowienie tylko w dwóch powyższych przypadkach, oba przed datą upływu ważności; nie mówi nic o zaświadczeniu, którego ważność już upłynęła.
Jak wygląda karta
Zaświadczenie ma układ wzoru z 8.2.2.8.5. Jego wymiary mają być zgodne z ISO 7810:2003 ID-1, jest wykonane z tworzywa sztucznego, białe z czarnymi literami i musi zawierać („shall include”) dodatkowe zabezpieczenie „such as a hologram, UV printing or guilloche patterns” (takie jak hologram, druk UV lub wzory giloszowe; 8.2.2.8.3).
Strona przednia nosi nagłówek ADR DRIVER TRAINING CERTIFICATE i ma osiem numerowanych pól: numer zaświadczenia (1), nazwisko (2), imię lub imiona (3), data urodzenia (4), obywatelstwo (5), podpis kierowcy (6), organ wydający (7) i data, do której karta jest ważna (8), z miejscem na zdjęcie kierowcy i znak wyróżniający używany na pojazdach w ruchu międzynarodowym. Strona tylna nosi nagłówek „VALID FOR CLASS(ES) OR UN Nos.” (ważne dla klas lub numerów UN) i ma dwa pola na klasy lub numery UN: pole 9 pod TANKS (cysterny) i pole 10 pod OTHER THAN TANKS (inne niż cysterny).
Zaświadczenie sporządza się w języku lub w jednym z języków państwa właściwego organu, który je wydał. Jeżeli żaden z nich nie jest językiem angielskim, francuskim ani niemieckim, tytuł zaświadczenia, tytuł pozycji 8 i tytuły na odwrocie sporządza się także w języku angielskim, francuskim lub niemieckim (8.2.2.8.4). Każda Umawiająca się Strona przekazuje sekretariatowi EKG ONZ przykład krajowego wzoru każdego zaświadczenia, które zamierza wydawać, z objaśnieniami pozwalającymi sprawdzić zgodność, a sekretariat udostępnia te informacje na swojej stronie internetowej (8.2.2.8.6). Ta strona nie omawia przykładów krajowych.
Zaświadczenie kierowcy to nie świadectwo doradcy ds. bezpieczeństwa
Inna osoba posiada inny dokument. Każde przedsiębiorstwo, którego działalność obejmuje nadawanie lub przewóz drogowy towarów niebezpiecznych albo związane z tym pakowanie, załadunek, napełnianie lub rozładunek, wyznacza („shall appoint”) jednego lub więcej doradców ds. bezpieczeństwa, odpowiedzialnych za pomoc w zapobieganiu zagrożeniom, jakie ta działalność stwarza dla osób, mienia i środowiska (1.8.3.1). Właściwe organy Umawiających się Stron mogą postanowić („may provide”), że nie dotyczy to przedsiębiorstw, których działalność obejmuje ilości na jednostkę transportową nieprzekraczające ilości określonych w 1.1.3.6, 1.7.1.4 oraz w działach 3.3, 3.4 i 3.5, ani przedsiębiorstw, których główna lub dodatkowa działalność nie polega na nadawaniu, przewozie ani związanych z nimi czynnościach, ale które okazjonalnie wykonują krajowe operacje tego rodzaju stwarzające niewielkie niebezpieczeństwo lub ryzyko zanieczyszczenia (1.8.3.2 lit. b, c). Doradcą może być kierownik przedsiębiorstwa, osoba wykonująca w nim inne obowiązki lub osoba niezatrudniona w nim bezpośrednio, pod warunkiem że jest w stanie wykonywać te obowiązki (1.8.3.4). Wśród tych obowiązków są przygotowanie rocznego sprawozdania dla kierownictwa przedsiębiorstwa lub lokalnego organu władzy publicznej, przechowywanego przez pięć lat, oraz monitorowanie właściwego szkolenia pracowników przedsiębiorstwa i prowadzenia dokumentacji takich szkoleń (1.8.3.3).
Doradca posiada świadectwo przeszkolenia zawodowego ważne dla transportu drogowego (1.8.3.7), uzyskane po szkoleniu i egzaminie zatwierdzonych przez właściwy organ (1.8.3.8); jednostka egzaminująca nie może być podmiotem prowadzącym szkolenie (1.8.3.10), a świadectwo jest uznawane przez wszystkie Umawiające się Strony (1.8.3.15). Jest ważne pięć lat, a jego ważność przedłuża się od daty jej upływu każdorazowo o pięć lat, jeżeli w roku poprzedzającym upływ ważności posiadacz zdał egzamin zatwierdzony przez właściwy organ (1.8.3.16.1). Te dwie reguły pięciu lat nie są tą samą regułą: zaświadczenie kierowcy odnawia się na podstawie udokumentowanego szkolenia doskonalącego i egzaminu, w dwóch przypadkach z powyższej tabeli, natomiast punkt dotyczący doradcy wymienia egzamin w roku poprzedzającym upływ ważności i nie wspomina o kursie doskonalącym.
Gdzie stosuje się ADR i co się dzieje bez zaświadczenia
ADR jest umową między państwami, sporządzoną w Genewie 30 września 1957 r. pod auspicjami Europejskiej Komisji Gospodarczej ONZ i obowiązującą od 29 stycznia 1968 r. Jej tytuł utracił słowo „European” (europejska) 1 stycznia 2021 r. na podstawie protokołu przyjętego 13 maja 2019 r. i obecnie brzmi: Umowa dotycząca międzynarodowego przewozu drogowego towarów niebezpiecznych. Zbiór Traktatów ONZ (United Nations Treaty Collection) wykazuje 55 stron według stanu na 28 września 2026 r. Sam ADR ma zastosowanie do operacji transportowych wykonywanych na terytorium co najmniej dwóch Umawiających się Stron; państwa członkowskie UE przyjęły załączniki A i B jako podstawę regulacji przewozu na swoich terytoriach i między nimi, a szereg państw spoza UE przyjął je jako podstawę swojego ustawodawstwa krajowego.
ADR stwierdza, że nie ma ogólnego organu egzekwującego: w praktyce kontrole drogowe przeprowadzają Umawiające się Strony, a nieprzestrzeganie przepisów może skutkować postępowaniem prawnym organów krajowych wobec sprawców zgodnie z ich prawem wewnętrznym. Sam ADR nie przewiduje żadnych kar.
W UE załączniki A i B stosuje się także do przewozów krajowych w obrębie Unii, jak ujmuje to motyw 1 dyrektywy delegowanej Komisji (UE) 2025/1801. Załącznik I sekcja I.1 dyrektywy 2008/68/WE, w brzmieniu nadanym przez dyrektywę delegowaną Komisji (UE) 2025/149, odsyła do nich jako „stosowane z mocą od dnia 1 stycznia 2025 r.”; wyjaśnia to artykuł o pojazdach ADR.
To, co kontrola drogowa robi z brakującym zaświadczeniem, jest zapisane poza ADR. W UE jest to załącznik II do dyrektywy (UE) 2022/1999, który w brzmieniu wprowadzonym w jego miejsce przez dyrektywę delegowaną Komisji (UE) 2025/1801, które państwa członkowskie „stosują” od 24 czerwca 2026 r. (jej art. 2), jest niewyczerpującą listą, która zapewnia wytyczne do ustalania, czym jest naruszenie, w trzech kategoriach ryzyka, przy czym kategoria I oznacza najwyższy poziom ryzyka. Kategorię określa się z uwzględnieniem konkretnych okoliczności i według uznania organu egzekwującego lub funkcjonariusza przeprowadzającego kontrolę, więc może ona zostać podwyższona lub obniżona. W numeracji tego tekstu brak ważnego zaświadczenia o przeszkoleniu zawodowym kierowcy to pozycja 20 kategorii I; w przypadku stwierdzenia naruszeń z tej kategorii podczas kontroli na drodze „co do zasady należy niezwłocznie zastosować odpowiednie środki naprawcze, takie jak unieruchomienie pojazdu”. Kierowca, który posiada zaświadczenie, ale nie ma go w pojeździe, gdy istnieją dowody, że je posiada, to pozycja 3 kategorii III, w której środki naprawcze nie muszą być zastosowane na drodze, lecz przedsiębiorstwo może je podjąć w późniejszym terminie. Ten sam załącznik II wymienia brak wyznaczenia doradcy ds. bezpieczeństwa, jeżeli jest to wymagane (kategoria I, pozycja 23), nieprzestrzeganie przepisów dotyczących roli, obowiązków i certyfikatów doradcy (kategoria II, pozycja 15) oraz nieprzestrzeganie przepisów dotyczących szkolenia osób uczestniczących w przewozie towarów niebezpiecznych (kategoria II, pozycja 17). Wysokość ewentualnych kar określa się na poziomie krajowym i nie jest tu omawiana.
W Turcji rozporządzenie w sprawie przewozu drogowego towarów niebezpiecznych z 18 czerwca 2022 r. (Dziennik Urzędowy, Resmî Gazete, nr 31870) definiuje SRC5, Tehlikeli Mal Taşımacılığı Sürücü Eğitim Sertifikası, jako dokument wydawany przez Ministerstwo Transportu i Infrastruktury na podstawie działu 8.2 ADR (art. 4 ust. 1 lit. ff) i czyni go obowiązkowym dla kierowców pojazdów przewożących towary niebezpieczne na drogach krajowych i międzynarodowych (art. 5 ust. 4). Przewoźnik musi powierzać prowadzenie pojazdu kierowcom posiadającym zaświadczenie SRC5 odpowiednie do klasy i/lub sposobu przewozu towarów (art. 22 ust. 1 lit. h), a kierowca musi je posiadać i mieć je przy sobie przez cały czas przewozu, „taşıma süresince yanında bulundurmak” (art. 23 ust. 1 lit. a). To brzmienie pochodzi z rozporządzenia zmieniającego opublikowanego w Dzienniku Urzędowym z 17 października 2026 r. (nr 33403), którego art. 3 wprowadził je w miejsce sformułowania „denetim sırasında yetkili personele ibraz etmek” (okazać je upoważnionemu personelowi podczas kontroli); zmiana weszła w życie z dniem ogłoszenia (art. 10 rozporządzenia zmieniającego). Samo szkolenie, egzaminy i certyfikacja podlegają własnym przepisom ministerstwa (art. 5 ust. 4), których ta strona nie omawia.
To, czy szkolenie w zakresie towarów niebezpiecznych zalicza się do szkolenia okresowego w ramach kwalifikacji zawodowej kierowcy, rozstrzyga państwo członkowskie; tekst o kwalifikacji wstępnej i szkoleniu okresowym wyjaśnia, jak liczy się godziny.
Co zmienia się 1 stycznia 2027 r.
Wszystko powyżej, co dotyczy samego tekstu ADR, to ADR 2025. Pakiet zmian wejdzie w życie 1 stycznia 2027 r. ECE/TRANS/WP.15/274 z 24 lutego 2026 r. to skonsolidowany wykaz zmian, które Grupa Robocza ds. Przewozu Towarów Niebezpiecznych przyjęła do wejścia w życie w tym dniu; addendum z 1 czerwca 2026 r. (ECE/TRANS/WP.15/274/Add.1) dodaje zmiany przyjęte na jej następnej sesji, a sprostowanie z tego samego dnia (ECE/TRANS/WP.15/274/Corr.1) koryguje dokument główny. Notyfikacja depozytariusza C.N.252.2026.TREATIES-XI.B.14 z 1 lipca 2026 r., zawierająca propozycję Francji, wskazuje wszystkie trzy dokumenty jako tekst proponowanych zmian i stwierdza, że jeżeli nie zostaną uznane za odrzucone na podstawie art. 14 ust. 3 w ciągu trzech miesięcy od notyfikacji, czyli do 1 października 2026 r., wejdą w życie 1 stycznia 2027 r. Zgodnie z art. 14 ust. 3, w brzmieniu przytoczonym w notyfikacji, proponowaną zmianę uważa się za przyjętą, chyba że co najmniej jedna trzecia Umawiających się Stron, albo pięć z nich, jeżeli jedna trzecia przekracza tę liczbę, notyfikowała na piśmie sprzeciw; przy 55 stronach jest to pięć, według naszych obliczeń. Do 1 października 2026 r. żadna Umawiająca się Strona nie notyfikowała sprzeciwu, a notyfikacja depozytariusza C.N.395.2026.TREATIES-XI.B.14 z 9 października 2026 r. odnotowuje, że zmiany wejdą w związku z tym w życie dla wszystkich Umawiających się Stron 1 stycznia 2027 r.
WP.15/274 zmienia dział 8.2 w pięciu miejscach; addendum i sprostowanie nie dotyczą działu 8.2.
- Nowa uwaga na początku działu definiuje dwa terminy: „e-learning” to asynchroniczne nauczanie prowadzone za pomocą narzędzi technologii informacyjno-komunikacyjnych (TIK), w którym uczestnicy szkolenia i prowadzący są oddzieleni zarówno w przestrzeni, jak i w czasie, a „remote training” (szkolenie zdalne) to synchroniczne nauczanie prowadzone za pomocą narzędzi TIK, w którym uczestnicy szkolenia i prowadzący komunikują się jednocześnie i są oddzieleni w przestrzeni.
- 8.2.2.3.6 zostałby uzupełniony o stwierdzenie, że jednostki lekcyjne mogą być dzielone na krótsze sesje.
- Nowy 8.2.2.4.3 pozwalałby prowadzić szkolenie wstępne w formie szkolenia stacjonarnego, szkolenia zdalnego lub ich połączenia, przy czym indywidualne ćwiczenia praktyczne z 8.2.2.3.8 prowadzi się wyłącznie stacjonarnie.
- Nowy 8.2.2.5.4 pozwalałby, aby kurs doskonalący obejmował szkolenie stacjonarne, szkolenie zdalne, e-learning lub ich połączenie, również z ćwiczeniami praktycznymi wyłącznie stacjonarnie; część teoretyczna „shall not be delivered entirely as e-learning” (nie może być prowadzona w całości jako e-learning).
- 8.2.2.6.5 lit. b stanowiłby, że właściwemu organowi przysługuje prawo dostępu do kursów szkoleniowych i egzaminów.
Dział 8.2 ADR 2025 nie wspomina o szkoleniu zdalnym ani o e-learningu; egzaminy elektroniczne przewidziane już w 8.2.2.7.1.8 to odrębna kwestia. Opisane wyżej punkty dotyczące ważności, odnowienia, minimalnego czasu trwania i egzaminu nie należą, według naszej interpretacji tych dokumentów, do pięciu zmian działu 8.2. Zmieniony zostałby również dział 1.3, do którego odsyła 8.2.3: 1.3.1 obejmowałby osoby uczestniczące w działaniach, o których mowa w dziale 1.4, podczas gdy obecnie obejmuje osoby zatrudnione przez uczestników; 1.3.2 dodawałby, że termin „personnel” (personel), użyty w 1.3.2.1, 1.3.2.2 i 1.3.2.3, rozumie się jako obejmujący każdą osobę pełniącą równoważną rolę lub funkcję; a 1.3.3 rozszerzałby obowiązki prowadzenia dokumentacji na osoby wymienione w 1.3.1, chyba że dokumentację tę prowadzą uczestnicy, o których mowa w dziale 1.4.
Poza działami 8.2 i 1.3 dwie zmiany dotyczą dokumentów kierowcy. Pkt 1.10.2.4, zgodnie z którym dokumentację wszystkich odbytych szkoleń w zakresie ochrony przechowuje pracodawca i udostępnia ją pracownikowi lub właściwemu organowi na żądanie, otrzymałby to samo zdanie co 1.3.3: „These record keeping obligations extend to the persons mentioned in 1.3.1 except if the participants referred to in Chapter 1.4 are keeping these records.” (Te obowiązki prowadzenia dokumentacji obejmują osoby wymienione w 1.3.1, chyba że dokumentację tę prowadzą uczestnicy, o których mowa w dziale 1.4.) Instrukcje pisemne z 5.4.3, które 8.1.2.1 lit. b wymienia wśród przewożonych dokumentów, zmieniłyby brzmienie — w wierszu dla nalepki 3 „Risk of fire. Risk of explosion.” (Ryzyko pożaru. Ryzyko wybuchu.) zmieniłoby się na „May cause fire. May cause explosion.” (Może spowodować pożar. Może spowodować wybuch.) — a ich pierwsza strona (5.4.3.4) zastąpiłaby „master switch” (wyłącznik główny) wyrażeniem „feature to enable de-energization of the electrical systems” (urządzenie umożliwiające odłączenie zasilania instalacji elektrycznych). Na podstawie nowego przepisu przejściowego, 1.6.1.58, instrukcje pisemne zgodne z ADR obowiązującym do 31 grudnia 2026 r., lecz niezgodne z 5.4.3 w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2027 r., „may continue to be used until 31 December 2027” (mogą być nadal stosowane do 31 grudnia 2027 r.). Zmiany dotyczące pojazdów opisano w artykule o pojazdach ADR.
Krótkie odpowiedzi
- Jak długo jest ważne zaświadczenie ADR o przeszkoleniu kierowcy?
- Pięć lat, licząc od dnia, w którym kierowca zdał egzamin ze wstępnego szkolenia podstawowego lub wstępnego szkolenia kompleksowego (ADR 8.2.2.8.2). Specjalizacja uzyskana później jest ważna do daty upływu ważności zaświadczenia, a rozszerzenie zakresu zaświadczenia nie przedłuża tej daty.
- Kiedy można odnowić zaświadczenie ADR i czy wcześniejsze odnowienie je skraca?
- Odnowienie wymaga udokumentowania szkolenia doskonalącego i zdanego egzaminu, a o datach decyduje granica dwunastu miesięcy (ADR 8.2.2.8.2). Jeżeli egzamin zdano w ciągu dwunastu miesięcy przed upływem ważności, nowy okres pięciu lat zaczyna się w dniu upływu ważności starego zaświadczenia; jeżeli zdano go przed tymi dwunastoma miesiącami, zaczyna się w dniu egzaminu doskonalącego, więc miesiące pozostałe na starym zaświadczeniu nie są doliczane (nasza interpretacja tekstu).
- Jak długo trwa kurs ADR?
- ADR określa minimum dla teorii, a nie łączny czas: 18 jednostek lekcyjnych dla kursu podstawowego, 12 dla specjalizacji w zakresie cystern i po 8 dla klasy 1 i klasy 7 (8.2.2.4.1), przy czym jednostka lekcyjna ma trwać 45 minut (8.2.2.3.6). Kurs podstawowy i kurs w zakresie cystern wymagają dodatkowych jednostek na ćwiczenia praktyczne, których liczba zależy od liczby szkolonych kierowców. Szkolenie doskonalące trwa co najmniej dwa dni w przypadku kursu kompleksowego albo co najmniej połowę odpowiedniego kursu wstępnego w przypadku kursów pojedynczych (8.2.2.5.2).
- Czy do przewozu małych ilości towarów niebezpiecznych potrzebne jest zaświadczenie ADR?
- Nie w przypadku towarów w sztukach przesyłki mieszczących się w progach z 1.1.3.6, ale szkolenie z 8.2.3 nadal obowiązuje: 1.1.3.6.2 wyłącza część 8 z wyjątkiem listy punktów, która obejmuje 8.2.3 i nie obejmuje 8.2.1 (nasza interpretacja obu przepisów łącznie). Ilości ograniczone według działu 3.4 również zachowują 8.2.3 (3.4.1), ilości wyłączone według działu 3.5 zachowują wymagania dotyczące szkolenia z działu 1.3 (3.5.1.1), a nasz artykuł o pojazdach odczytuje zwolnienie z 1.1.3.6 jako nieobejmujące cystern.
- Ile pytań ma egzamin ADR?
- Co najmniej 25 pytań pisemnych i co najmniej 45 minut w przypadku kursu podstawowego oraz co najmniej 15 pytań i 30 minut po kursie doskonalącym (8.2.2.7.1.6). Każdy egzamin specjalistyczny obejmuje co najmniej 15 pytań i 30 minut albo, po kursie doskonalącym, co najmniej 10 pytań i 20 minut (8.2.2.7.2.3). Według naszej interpretacji dział 8.2 nie określa progu zaliczenia; pytania są wybierane z katalogu przygotowanego przez właściwy organ (8.2.2.7.1.3).
- Czy zaświadczenie ADR kierowcy to to samo co świadectwo doradcy ds. bezpieczeństwa?
- Nie. Doradca ds. bezpieczeństwa posiada odrębne świadectwo przeszkolenia zawodowego na podstawie 1.8.3.7, ważne pięć lat i przedłużane każdorazowo o pięć lat, jeżeli jego posiadacz zdał egzamin w roku poprzedzającym upływ jego ważności (1.8.3.16.1). Zaświadczenie kierowcy podlega 8.2.1 i 8.2.2.8 i jest odnawiane na podstawie szkolenia doskonalącego i egzaminu.
Źródła
- ADR 2025 Volume I (ECE/TRANS/352) — Parts 1 to 3, including the introduction, 1.1.3.1, 1.1.3.6, 1.2.1, Chapter 1.3, 1.8.3, 1.10, 3.4.1 and 3.5.1 — United Nations Economic Commission for Europe
- ADR 2025 Volume II (ECE/TRANS/352) — Parts 4 to 9, including 8.1.2, Chapter 8.2 and special provisions S1, S5, S11 and S12 of Chapter 8.5 — United Nations Economic Commission for Europe
- Agreement concerning the International Carriage of Dangerous Goods by Road (ADR) — status of treaty, as at 28 September 2026 — United Nations Treaty Collection
- ECE/TRANS/WP.15/274 — Draft amendments to annexes A and B of ADR for entry into force on 1 January 2027 — United Nations Economic Commission for Europe, Working Party on the Transport of Dangerous Goods
- ECE/TRANS/WP.15/274/Add.1 — Draft amendments to annexes A and B of ADR, addendum — United Nations Economic Commission for Europe, Working Party on the Transport of Dangerous Goods
- ECE/TRANS/WP.15/274/Corr.1 — Draft amendments to annexes A and B of ADR, corrigendum — United Nations Economic Commission for Europe, Working Party on the Transport of Dangerous Goods
- Depositary notification C.N.252.2026.TREATIES-XI.B.14 — proposal of amendments to Annexes A and B of ADR — United Nations, Secretary-General as depositary
- Depositary notification C.N.395.2026.TREATIES-XI.B.14 — entry into force of amendments to Annexes A and B of ADR — United Nations, Secretary-General as depositary
- Commission Delegated Directive (EU) 2025/149 amending the Annexes to Directive 2008/68/EC — EUR-Lex, European Union
- Commission Delegated Directive (EU) 2025/1801 replacing Annexes I and II to Directive (EU) 2022/1999 — EUR-Lex, European Union
- Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik (Regulation on the Carriage of Dangerous Goods by Road), Official Gazette 18/6/2022 No. 31870, as amended to 17/10/2026 No. 33403 — Mevzuat Bilgi Sistemi, Republic of Türkiye
- Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (Regulation amending the Regulation on the Carriage of Dangerous Goods by Road), Official Gazette 17/10/2026 No. 33403 (Articles 3 and 10) — Resmî Gazete, Republic of Türkiye