Aerodinamik kabinler ve AB uzunluk kuralları

Volvo, FH Aero kabininin önünün standart Volvo FH’ye kıyasla 24 santimetre uzatıldığını söylüyor. DAF, önde 160 mm uzama olan yeni bir kabin tanımlıyor. Mercedes-Benz, Actros L ProCabin’de hava akışının 80 milimetre uzatılmış bir ön uçla karşılaştığını söylüyor. Üçü arasında yalnızca DAF, bunun hangi yetkiye dayandığını söylüyor. Bir kabinin yasal azami sınırın ötesine geçmesine izin veren hüküm, aynı nefeste bir koşul da ekliyor: aşım yük kapasitesinde artışa yol açmamalıdır. Bizim okumamıza göre fazladan santimetrelerin fazladan platforma dönüşmesini engelleyen de tam olarak bu koşuldur. Her iki yarı da aynı yerden geliyor: daha uzun burna izin veren kural ve o kuralın içine yazılmış sınır.

Uzunluklar bir ilke değil, bir tablodur

96/53/AT sayılı Konsey Direktifi boyutları belirler ve bunların ne olduğunu söylemeden önce kimi bağladığını söyler. Madde 1(1)(a), boyut kurallarını M2 ve M3 kategorilerindeki motorlu taşıtlara ve bunların O kategorisi römorklarına, ayrıca N2 ve N3 kategorilerindeki motorlu taşıtlara ve bunların O3 ve O4 römorklarına uygular; Madde 1(3), birden fazla eklemli bölümden oluşan eklemli otobüsleri Direktifin tamamen dışında bırakır. Ek I’de 1. noktanın başlığı “Madde 1(1)(a)’da belirtilen araçlar için azami izin verilen boyutlar”dır; 14 Ağustos 2019 tarihli konsolide metinde bu nokta, söz konusu araç türlerinin her birinin karşısında bir rakam bulunan bir listedir. Bir panelvan bu listede yer almaz.

Nokta 1.2, genişliği 2,55 m olarak belirler; iklim kontrollü araçların ve iklim kontrollü konteyner ya da değiştirilebilir gövdelerin üst yapıları için bu değer 2,60 m’dir. Nokta 1.3, her araç için yüksekliği 4,00 m olarak belirler. Nokta 1.5, bu araçların her birinin geçmesi gereken manevra testini ekler: hareket hâlindeki bir motorlu taşıt ya da kombinasyon, 12,50 m dış yarıçaplı ve 5,30 m iç yarıçaplı bir dönüş çemberi içinde dönebilmelidir.

Uluslararası taşımacılığı bağlayan aynı ekin ağırlık tarafının aksine — bu konu kamyon ağırlıkları, GVW ve GCW yazısında ele alınmıştır —, bu boyutlar yurt içi taşımacılığı da kapsar. Madde 4(1)(a), üye devletlerin, 1.1, 1.2, 1.4, 1.5, 1.6, 1.7, 1.8, 4.2 ve 4.4 noktalarına uymayan ulusal yük araçlarının normal trafiğine izin vermesini yasaklar; Madde 4(1)(b) de ulusal yolcu taşımacılığı için aynısını 1.1, 1.2, 1.4a, 1.5 ve 1.5a noktaları bakımından yapar. Ancak Madde 4(1)’in kapattığı şey normal trafiktir ve altındaki paragraflar dolaylı yolları belirtir. Madde 4(3), azami boyutları aşan araçların veya kombinasyonların, bölünemez yük taşıdıklarında veya taşımaları amaçlandığında, ayrımcılık yapılmadan verilen özel izinlerle veya benzer ayrımcılık yapmayan, duruma özgü düzenlemelerle trafiğe çıkmasına izin verir. Madde 4(4), uluslararası rekabeti önemli ölçüde etkilemeyen belirli ulusal taşımacılık işlemleri için bir üye devletin 1.1, 1.2, 1.4 ila 1.8, 4.2 ve 4.4 noktalarından sapan boyutlara izin vermesine olanak tanır — modüler kavramı tanımlayan ve ona izin veren, böylece tabloyu okuyan birinin var olmasını beklemeyeceği uzun ulusal kombinasyonların yasal dayanağını oluşturan paragraf budur. Madde 4(5), Direktife uyamayan yeni teknolojiler veya yeni kavramlar içeren araçların yerel denemelerine izin verir. Madde 4(7) de üye devletlerin 1.1, 1.2, 1.5 ve 1.5a noktalarını aşan, önceden var olan otobüsleri 31 Aralık 2020’ye kadar yolda tutmasına izin vermişti; bu süre artık dolmuştur. Tablo yurt içi taşımacılığı da kapsar, ama Madde 4 onu boşluksuz bırakmaz.

2015’te bu tabloya açılan iki kapı

(AB) 2015/719 sayılı Direktif, 96/53/AT sayılı Direktife iki madde ekledi ve bunlar simetrik değildir.

Madde 9a(1) önü kapsar ve önce amacını belirtir: enerji verimliliğinin — özellikle kabinlerin aerodinamik performansının — ve yol güvenliğinin iyileştirilmesi. Madde 9a(2)’de belirtilen gereklilikleri karşılayan ve tip onayı çerçevesine uyan araçlar veya kombinasyonlar, kabinleri gelişmiş aerodinamik performans, enerji verimliliği ve güvenlik performansı sunduğu sürece nokta 1.1’deki azami uzunlukları aşabilir; yine de nokta 1.5’e uymaları gerekir; azami uzunlukların herhangi bir şekilde aşılması da bu araçların yük kapasitesinde artışa yol açmamalıdır.

Madde 8b(1) arkayı kapsar ve aynı amaçla, enerji verimliliğinin iyileştirilmesi amacıyla açılır. Madde 8b(2) ve (3)’te belirtilen gereklilikleri karşılayan aerodinamik cihazlarla donatılmış ve tip onayı çerçevesine uyan araçlar veya kombinasyonlar, bu tür cihazların arkaya eklenmesine izin vermek için nokta 1.1’deki azami uzunlukları aşabilir; yine de nokta 1.5’e uymaları gerekir; azami uzunlukların herhangi bir şekilde aşılması da yükleme uzunluğunda artışa yol açmamalıdır. Bu istisnaların hiçbiri, donanımı yalnızca taşıyan bir araç için geçerli değildir.

İki koşul aynı değildir. Kabin maddesi yük kapasitesini korur; arka cihaz maddesi ise yükleme uzunluğunu korur; aşağıdaki tip onayı kuralları da bunları farklı şekilde uygular. Kanun koyucunun neyi elde etmeye çalıştığı, (AB) 2019/984 sayılı Kararın gerekçe 2’sinde açıkça belirtilir: gelişmiş kabin aerodinamiği, 96/53/AT sayılı Direktifin azami uzunluk kısıtlamaları altında, aracın yük kapasitesini azaltmadan mümkün değildi, bu yüzden bir istisna getirildi.

İki izin aynı anda yürürlüğe girmedi

Üye devletlerin (AB) 2015/719 sayılı Direktifi 7 Mayıs 2017’ye kadar iç hukuka aktarması gerekiyordu. Kabul edildiği hâliyle Madde 9a(3), kabin iznini gerekli tip onayı değişikliklerinin aktarımından veya uygulanmasından üç yıl sonrasına erteliyordu — hiç kimsenin bir takvime yazamayacağı bir tarih. (AB) 2019/984 sayılı Karar, belirsizliği iki adımda ortadan kaldırdı: Madde 9a(3)’ü “Paragraph 1 shall apply from 1 September 2020” (1. fıkra 1 Eylül 2020’den itibaren uygulanır) ifadesiyle değiştirdi ve Komisyon’un bu tür araçlar için tip onayını 1 Kasım 2019’a kadar sağlamasını şart koştu.

Madde 8b(5) hâlâ koşullu biçimi taşır: 1. fıkra, gerekli değişikliklerin aktarım veya uygulama tarihinden ve Madde 8b(4) kapsamındaki uygulama tasarruflarının kabulünden sonra uygulanır. Bu uygulama tasarrufları mevcuttur. 15 Kasım 2019 tarihli (AB) 2019/1916 sayılı Komisyon Uygulama Tüzüğü, arka cihazlar için operasyonel kuralları belirler; 2 Mart 2020’de kabul edilen (AB) 2020/349 sayılı Komisyon Uygulama Tüzüğü ise, Komisyon’un kendi ifadesiyle önceki düzenlemenin hükümleri belirli kentsel veya kentler arası alanlardaki operasyonel koşullar bakımından Direktifin 8b(3) maddesiyle tutarlı olmadığı için onu değiştirdi. Düzeltme bu kadar dar kapsamlıydı: değiştiren Tüzük yalnızca tek bir paragrafı, Madde 3(1)’i değiştirdi; kendi başlığında da aynı niteleme yer alır.

Direktifin adını verdiği çerçeve yürürlükten kaldırıldı

Hem Madde 8b(2) hem de Madde 9a(2), onayın “within the framework of Directive 2007/46/EC” (2007/46/AT sayılı Direktif çerçevesinde) verilmesini şart koşar. Bu Direktif artık yürürlükte değildir. (AB) 2018/858 sayılı Tüzüğün 88. maddesi, onu 1 Eylül 2020’den itibaren geçerli olacak şekilde yürürlükten kaldırmıştır ve ona yapılan atıfların bu Tüzüğe yapılmış atıflar olarak anlaşılması gerektiğini öngörür. Bu tarih, Madde 9a(1)’in uygulanmaya başladığı tarihle aynıdır.

Altındaki teknik katman iki kez daha yer değiştirdi. (AB) 2019/1892 sayılı Komisyon Tüzüğü, uzatılmış kabinler ve aerodinamik cihazlar için ilk tip onayı gerekliliklerini (AB) 1230/2012 sayılı Tüzüğe yazdı. Ardından (AB) 2019/2144 sayılı Tüzüğün 18. maddesi, 1230/2012’yi (AT) 661/2009 sayılı Tüzük ve bir dizi başka düzenlemeyle birlikte, 2019/2144’ün kendisinin uygulanmaya başladığı tarihten — 19. maddesinin 6 Temmuz 2022 olarak belirlediği tarihten — itibaren yürürlükten kaldırdı. Gereklilikler artık o tarihten itibaren uygulanan (AB) 2021/535 sayılı Komisyon Uygulama Tüzüğünde yer alıyor. Yalnızca konsolide Direktifte basılı adları izleyen bir okuyucu, yürürlükten kaldırılmış bir düzenlemeye ulaşır.

Uzatılmış bir kabinin gerçekte karşılaması gereken koşullar

Uygulanacak hüküm, (AB) 2021/535 sayılı Tüzüğün N2 ve N3 kategorilerini kapsayan ve olağan azami uzunluğu 12,00 m olarak belirleyen Ek XIII, Kısım 2, Kesim D’dir. Nokta 1.4.1 ise kapıyı aralar: kabin konumundaki ön yüzeyin — şasi, tampon, tekerlek kalkanları ve tekerlekler gibi tüm dış çıkıntılar dâhil — üç boyutlu zarfın parametrelerine tamamen uyması ve yük alanının uzunluğunun 10,5 m’yi aşmaması hâlinde, araç bu azami uzunluğu aşabilir.

“Yük kapasitesinde artış olmaması” ilkesi böyle denetlenebilir hâle getirilir: koşul araca değil, kasaya bağlanır. Aynı ekin Kesim A’sı, yük alanının uzunluğunu, yük alanının en öndeki iç noktasından en arkadaki iç noktasına kadar, aracın boyuna düzleminde yatay olarak ölçülen mesafe olarak tanımlar — bu ölçüm, bir yük alanının var olmasını gerektirir. Nokta 1.4.1’e ilişkin okumamıza göre bu yüzden bir çekicide ölçülecek bir aralık yoktur; üst sınır, kabin öne ne kadar uzanırsa uzansın kasanın nerede bittiğini 10,5 m’nin belirlediği rijit araçlarda etkili olur. Tüzük bunu açıkça söylemez; bu, tanımdan zorunlu olarak çıkan ve bize ait bir sonuçtur.

Zarfın kendisi geometridir, ama Tüzüğün kendi çapraz atfı onu göstermez. Nokta 1.4.1, okuyucuyu “Section I”e yönlendirir. O ekteki Kesim I’in başlığı ise “Aerodynamic devices and equipment crash test”tir (aerodinamik cihazlar ve donanım çarpışma testi): bir arka cihazın en arkadaki dış kenarındaki iki noktaya art arda azami 4.000 N ± 400 N’lik yatay bir kuvvet uygulanır; bölümde meyil veya daralma hakkında hiçbir şey yoktur. Parametreler ise başlığı “Three-dimensional cab envelope” (üç boyutlu kabin zarfı) olan Kesim J’dedir ve Kesim J ters yönde bir atıfla kapanır — koşullarını karşılamayan bir kabin, “Kesim D’nin 1.4.1. noktasında atıfta bulunulan üç boyutlu zarfın parametrelerine uymaz”. İki hüküm birbirine uyuşmayan bir harfle atıfta bulunur; bizim okumamıza göre yanlış olan, nokta 1.4.1’deki harftir. Bu atfı izleyerek kontrol etmek isteyen okuyucu, çarpışma testine varacağını bilmelidir.

Kesim J şu şekildedir. Kabinin azami genişliği boyunca, kabinin zeminden 2.000 mm veya daha az yükseklikteki en ön noktasından geriye doğru 200 mm derinlikte, altta zemin seviyesiyle ve üstte 2.000 mm ile sınırlı bir değerlendirme bölgesi alınır. Bu bölge içinde, dikeyden geriye doğru 3 derece eğimli bir düzlem, 1.000 mm’deki bir taban çizgisi etrafında döndürülür ve ön yüzeyin hiçbir noktası bu düzlemin önünde kalamaz. Boyuna orta düzlemin her bir yanında 20’şer derecede — aralarında 40 derece olacak şekilde — iki dikey düzlem daha belirlenir ve yüzeyin hiçbir noktası bunların dışında kalamaz. Açı olarak ifade edilen meyil ve daralma: yuvarlatılmış burun bir tasarım tercihi değil, bu düzlemlerin içine sığan biçimdir.

Kabin, aracı yine de nokta 1.5’teki dönüş çemberinden geçirmek zorundadır; bu ise kasa değil, dingil mesafesi ve dingil düzeni sorusudur. Madde 9a(2)(b) de Komisyon’un gözetmesi gereken hususlar arasında savunmasız yol kullanıcılarını ve sürücülerin kör noktalarının azaltılmasını sayar — bu kaygı, daha sonra zorunlu sürücü destek sistemleri arasında tarihli bir yükümlülük olarak karşımıza çıkar.

Arka cihazlar 500 mm’ye bağlıdır

Kesim D, uzunluğun belirlenmesi açısından arka bir cihazı göz ardı edilebilir sayar, ardından iki kademede koşullar getirir. Kullanım konumunda 500 mm veya daha kısa olan cihazlarla daha uzun olanlar aynı temel koşullara tabidir: yük alanının kullanılabilir uzunluğunu artıramazlar; Tüzüğe uygun olarak tip onaylı olmaları gerekir (1.3.1.1.1 ve 1.3.1.2.1 noktaları bunu eşiğin her iki tarafında da aynı sözcüklerle şart koşar); hem katlanmış hem kullanım konumunda kilitlenmeleri gerekir; durağan hâlde katlandıklarında azami izin verilen genişliği her yanda 25 mm’den, uzunluğu ise 200 mm’den fazla aşamazlar ve bu 200 mm, araç intermodal taşımacılıkta kullanılabilir kalsın diye yalnızca zeminden en az 1.050 mm yükseklikten itibaren izinlidir; son olarak işletmeci onları elle, 40 daN’yi aşmayan bir kuvvetle hareket ettirebilmelidir. 500 mm’nin üzerinde dayanım testleri de eklenir: azami 2,0 MPa basınçta statik olarak 200 daN ± yüzde 10’luk bir kuvvet, kullanım konumunda yukarı, aşağı, sola ve sağa, katlanmış hâldeyken ise yine geriye doğru uygulanır ve kilitleme sistemi açılmamalıdır. 500 mm sınırı Direktifin kendisine aittir: Madde 8b(2), bu uzunluğu aşan bir cihazın piyasaya sürülmeden önce tip onaylı olmasını şart koşar ve daha kısalar hakkında hiçbir şey söylemez. Bugün ayrıntıları düzenleyen uygulama Tüzüğü ise her iki kademe için de onay şart koşar; bu yüzden 400 mm’lik bir kuyruk kanadı da 900 mm’lik bir kanat kadar onaylı bir parçadır.

İfade tek bir kalıpta yazılmamış, araç sınıfına göre değişir. N2 ve N3 araçlar ile O kategorisi römorklar için cihaz, “the usable length of the loading area”yı (yükleme alanının kullanılabilir uzunluğu) artıramaz. M2 ve M3 için aynı cümle, Kesim C’de “the overall usable cargo space” (toplam kullanılabilir yük alanı) olarak geçer. Bir otobüs kuyruğu bagaj bölmesine göre, bir römork kuyruğu ise platforma göre ölçülür.

Kullanım ayrıca düzenlenir. (AB) 2019/1916 sayılı Uygulama Tüzüğü uyarınca cihazlar, özel dikkat gerektiren durumlarda — manevra yaparken, geri giderken veya park ederken, park edilmiş hâldeyken ve yükleme ya da boşaltma sırasında — ve intermodal taşımacılık boyunca kapalı tutulmalıdır; bu sırada her yanda 25 mm’den fazla dışarı çıkamazlar ve kendileri dâhil toplam genişlik 2.600 mm’yi aşamaz. Arızalı veya hatalı çalışan cihazlar kapalı tutulmalı veya mümkünse hemen sökülmelidir. (AB) 2020/349 sayılı Tüzük ile değiştirildiği hâliyle, üye devletler, hız sınırının 50 km/sa veya altında olduğu ve savunmasız yol kullanıcılarının bulunma olasılığının yüksek olduğu kentsel veya kentler arası alanlarda cihazlar açıkken trafiğe çıkmayı yasaklayabilir.

Üreticiler bu izni neye harcadı

Yayımlanan uzunlukların hepsi öndedir ve yanlarında yayımlanan yüzdeler aynı şeyi ölçmez. Volvo, FH Aero burnunu standart FH’nin 24 santimetre önüne koyar. Bundan ayrı olarak kamyonun enerji tüketiminde ve emisyonlarda yüzde 5’e kadar azalma sağlayabildiğini söyler ve bunu gelişmiş aerodinamiğe ve dış aynalar yerine kameralar kullanan Camera Monitor System gibi yeni teknolojilere bağlar; kamera sistemi ise uzunluk izniyle ilgili bir önlem değildir. Bir dipnot da sonucu sürüş hızına, hız sabitleyici kullanımına, araç spesifikasyonuna, yüke, topografyaya, sürücünün deneyimine, bakıma ve hava koşullarına bağlar. DAF, New Generation kabininin önünde 160 mm’lik bir uzama, ayrıca XG ve XG+’ta iç mekân için kabinin arkasında 330 mm ek uzunluk listeler ve neslin bütünü için yakıt verimliliğinde yüzde 10 iyileşme iddia eder. Mercedes-Benz, ProCabin’in ön ucunu 80 milimetre uzattı ve yüzde üçe varan yakıt tasarrufunu aerodinamik önlemlerinin bütününe bağlıyor. Rakamlardan biri aerodinamikle birlikte yeni teknolojiyi, biri koca bir araç neslini, biri de bir dizi aerodinamik önlemi kapsıyor. Hiçbiri yalnızca burnun getirisi değil.

Üçünden hiçbiri 96/53/AT sayılı Direktifi numarasıyla anmaz, ama DAF, özgürlüğünün kaynağını açıkça belirtir: basın açıklaması, Avrupa Komisyonu’nun yeni kütle ve boyut düzenlemeleri getirdiğini söyler, New Generation’ı bunların hedefleriyle tam uyumlu olarak tanımlar, XG ve XG+’ın bunlardan azami faydayı sağladığını söyler ve ön ucu, tasarımı düzenleyici zarfla birleştiren bir şey olarak tanımlar. Volvo ve Mercedes-Benz ise bir düzenlemenin adını vermeden biçimi tarif eder. Üçünde de biçim aynıdır ve Direktifin ve (AB) 2021/535 sayılı Tüzüğün izin verdiği biçim de budur — kabin aileleri arasındaki farklar, her üreticinin ortak bir izni nasıl harcadığındaki farklardır ve doğrudan kilometre başına işletme maliyetine yansır.

Bunun kâğıt üzerindeki görünümü

Uzatılmış bir kabin, çıkarımla değil, beyanla belirlenir. Bir N2 ya da N3 aracında, (AB) 2021/535 sayılı Tüzük, üreticinin ‘96/53/EC ARTICLE 9A COMPLIANT’ sembolünü, zorunlu yazıtların altına veya yanına ve onları çevreleyen dikdörtgenin dışına, en az 4 mm yükseklikte karakterlerle yasal plakaya yerleştirmesini ve bu metni, ruhsat belgelerine ulaşması için uygunluk belgesinde ‘remarks’ (açıklamalar) başlığı altında tekrarlamasını şart koşar. Aynı ekin Kısım 3’teki AB tip onayı belgesine ek, üç ayrı evet/hayır kutusu taşır — Madde 8b, Madde 9a ve alternatif yakıtlı ve sıfır emisyonlu ağırlık izni olan Madde 10b — ve bir araç bunların herhangi bir kombinasyonunu taşıyabilir.

Bütün bunlardan etkilenmeyen bir uzunluk var. Ne Madde 8b ne de Madde 9a, alıcının elde ettiği platformu gerçekte belirleyen, çeki pimi ile bir yarı römorkun arkası arasındaki 12,00 m’lik mesafeyi tanımlayan Ek I, nokta 1.6’yı anar. Yalnızca Madde 10c 1.6’yı anar ve bu da yalnızca intermodal işlemlerde 45 fitlik konteynerler ve değiştirilebilir gövdeler için 15 cm daha fazlasına izin vermek amacıyladır. Burun büyüdü; platform kımıldamadı.