Otobüs ehliyeti: D1 ve D sınıfları ve bunları belirleyen yaş sınırları

İki belge, bir kişinin bir otobüsü garajdan çıkarıp çıkaramayacağına karar verir ve bunlar farklı hukuki araçlar altında farklı süreçlerle düzenlenir. Ehliyet sınıfı, sahibinin hangi aracı kullanabileceğini söyler. Mesleki yeterlilik belgesi ise sahibinin o araçla yolcu taşıyarak ücret alabilecek nitelikte olduğunu söyler. Bu ikisinin sahip olunabileceği yaşlar tek bir sayı değildir ve onları belirleyen her iki hukuki araç da şu anda değişmektedir.

Dört yolcu sınıfı

Ehliyetlere ilişkin yeni direktif olan Directive (EU) 2025/2205, sınıfları Article 6(1)(c) maddesinde sıralar. Points (viii) ila (xi) yolcu sınıflarıdır.

D1 ve D sınıfındaki araçlar, Regulation (EU) 2018/858’in Article 4(1)(c)(i) maddesinin azami kütlesi 0,75 tonu geçmeyen römork olarak tanımladığı O1 sınıfı bir römorkla birleştirilebilir. Daha ağır olan her şey kombinasyonu D1E veya DE’ye taşır.

Dördünden hiçbiri tek başına yeterli değildir. Article 9(1), BE, C1, C1E, C, CE, D1, D1E, D ve DE sınıflarını yalnızca zaten B sınıfı araç kullanmaya yetkili olan şoförlere verir, dolayısıyla bir otobüs sınıfı her zaman bir otomobil ehliyetine ek olur. Article 9(2)’deki denklikler ise aşağı doğru işler: bir DE ehliyeti, point (d) uyarınca D ve D1 için de, point (e) uyarınca D1E kombinasyonları için de geçerlidir.

D1’deki 8 metrelik sınır bir ehliyet sınırıdır, bir yapım sınırı değildir. Bir aracın yolcularıyla ne yapabileceğini belirleyen ve UN Regulation No. 107 tarafından tespit edilen tip onayı sınıflarını izlemez; bunlar otobüs sınıfları yazısında açıklanmıştır. İki sistem alanı farklı noktalardan keser. Class I, II ve III yalnızca şoför hariç 22 yolcunun üzerinde var olur (paragraph 2.1.1), ki bu zaten D1’in 16 yolculuk sınırının ötesindedir, dolayısıyla bu üç sınıftan herhangi birindeki bir araç, uzunluğu ne olursa olsun her zaman bir D sınıfı aracıdır. Sınırı aşan, 22 yolcu veya daha azında (paragraph 2.1.2), Class A ve B’dir. Bu iki tanıma göre bir Class B aracı, 8 metrenin altında bir gövdede 16 yolcu taşıyan bir D1 aracı, ve 20 yolcu taşıyan ya da aynı 16 yolcuyu 8,5 metre uzunluğunda bir gövdede taşıyan bir D sınıfı aracıdır.

İkinci belge

Ehliyet, araç tarafını oluşturur. Yeterlilik tarafı ise D1, D1+E, D veya D+E sınıfı ehliyet gerektiren araçların şoförlerini kapsayan ve mesleki yeterlilik belgesini iki düzeyde veren Directive (EU) 2022/2561’dir. Article 6(1) standart temel yeterliliktir ve şoföre, Üye Devletin seçtiği iki biçimden hangisiyse o şekilde ulaşır, çünkü Article 3(1)(a) bunları şoförün sahip olduğu seçenekler değil, devletin arasından seçtiği alternatifler hâline getirir. Birincisi, kurs katılımı artı bir sınav, Article 6(1)’in point (a)’sıdır ve Annex I, Section 2.1 üzerinden işler: 280 saat, bunun en az 20 saati bireysel sürüş olmak üzere, bunun da en fazla sekiz saati özel arazide veya üst düzey bir simülatörde geçirilebilir. İkincisi, yalnızca sınavlar, point (b)’dir ve hiç kurs saati öngörmeyen Section 2.2 üzerinden işler — en az dört saatlik bir teorik sınav ve yolda en az 90 dakikalık bir pratik sınav artı yükleme, yolcu konforu ve güvenliği, suç önleme, fiziksel risk ve acil durum konularında en az 30 dakika, ki bunlar Section 1’in points 1.5, 1.6, 1.7, 3.2, 3.3 ve 3.5 maddeleridir. Article 6(2), Üye Devlet için Article 3(2) uyarınca kendisi de isteğe bağlı olan hızlandırılmış yeterliliktir: Section 3 uyarınca 140 saat, bunun en az 10 saati bireysel sürüş olmak üzere, bunun da en fazla dört saati özel arazide veya üst düzey bir simülatörde geçirilebilir. Bunların hepsi ardından beş yılda bir 35 saat periyodik eğitim gerektirir. Bu saatler, ve şartı tamamen kaldıran muafiyetler, bir otobüs filosunun işletme yükümlülükleri yazısında ele alınmıştır.

Belge, ehliyetin üzerinde kayıtlıdır. Directive (EU) 2025/2205’in Annex I, Part E bölümündeki Birlik kodu 95 şöyle der: “Driver holding CPC, meeting the obligation of professional aptitude provided for by Directive (EU) 2022/2561 until …”, ve Annex’in kendi örneği 95(01.01.2028) şeklindedir. Geçerli bir D sınıfına ve süresi dolmuş bir 95 koduna sahip bir ehliyet, aracı kullanmaya hâlâ izin verir, ama artık bu işi yapmaya izin vermez.

Bugün bağlayıcı olan

Directive 2006/126/EC hâlâ yürürlüktedir; EUR-Lex onu “In force: This act has been changed. Current consolidated version: 01/11/2020” olarak gösterir. Onun Article 4(4) maddesi, D1 ve D1E sınıfları için asgari yaşı point (i)’de 21 olarak, D ve DE sınıfları için ise point (k)’de 24 olarak belirler. Article 4(7) ise mesleki yeterliliğe sahip herkes için bu soruyu o direktiften çıkarır: bir CPC sahibi için asgari yaş, CPC direktifinin öngördüğü yaştır.

Orada cevabın iki katmanı vardır, çünkü hüküm zaten bir kez yeniden yazılmıştır. Directive (EU) 2025/2205’in Article 27, point (b)’si, Directive (EU) 2022/2561’in Article 5(3) maddesini tamamen değiştirmiştir — “paragraph 3 is replaced by the following” — ve CPC direktifi için EUR-Lex kaydı bu değişikliği 25 Kasım 2025 tarihine dayandırır. Ama yeni direktifin Article 29(1) maddesi, Üye Devletlere uyum için gerekli önlemleri kabul etmeleri için 26 Kasım 2028’e kadar süre tanır ve bu önlemleri ancak 26 Kasım 2029’dan itibaren uygulamalarını şart koşar, ve Article 27’nin kendine ait daha erken bir tarihi yoktur. O zamana kadar bir şoförü bağlayan şey, değişiklik öncesi ifadeyi aktaran ulusal hukuktur, ve EUR-Lex, Directive (EU) 2022/2561’in konsolide bir versiyonunu yayımlamamıştır, dolayısıyla o direktif için sunduğu metin hâlâ değişiklik öncesi olandır. Bu versiyonda bir değil üç eşik uygulanır. 21’den itibaren, Article 6(2)’deki hızlandırılmış CPC ile, bir şoför D1 ve D1+E araçlarını, ve D ve D+E araçlarını yalnızca “to carry passengers on regular services where the route does not exceed 50 kilometres” kullanabilir. 21’den itibaren, Article 6(1)’deki standart CPC ile, aynı şoför D ve D+E araçlarını bu mesafe koşulu olmaksızın kullanabilir. Ve 23’ten itibaren, hızlandırılmış CPC D ve D+E’yi genel olarak açar. Bunun altında iki ulusal seçenek yer alır: bir Üye Devlet, ilk grubu kendi topraklarında bir Article 6(1) CPC’siyle 18’den itibaren, ikincisini ise 20’den itibaren yetkilendirebilir, bu da aracın yolcusuz kullanılması hâlinde 18’e indirilir.

Bunun pratikteki şekli, kısa güzergâhta bir 21 yaşındaki kişinin iki yıl daha minibüslerle ve 50 kilometre içindeki tarifeli seferlerle sınırlı kalmasıdır.

Ne değişiyor, ve ne zaman

Directive (EU) 2025/2205, OJ L, 2025/2205’te 5 Kasım 2025 tarihinde yayımlanmıştır ve EUR-Lex onu “In force” olarak kaydeder. Article 31, yürürlüğe girişi yayımlanmasından yirmi gün sonrasına koyar, bu da 25 Kasım 2025’e denk gelir — bizim hesabımız. Article 30(1), Directive 2006/126/EC’yi 26 Kasım 2029 tarihi itibarıyla yürürlükten kaldırır, Article 6(4), point (c) hükmü hariç, ki bu 26 Kasım 2027 tarihi itibarıyla yürürlükten kaldırılır; Article 30(2) ise Regulation (EU) No 383/2012’yi aynı 2029 tarihinden itibaren yürürlükten kaldırır. O zamana kadar eski direktif geçerlidir.

Article 29 takvimi belirler. Üye Devletler, uyum için gerekli önlemleri en geç 26 Kasım 2028’de kabul edip yayımlar ve 26 Kasım 2029’dan itibaren uygular, iki istisna dışında: Article 9(2), points (j) ve (k)’deki alternatif yakıtlı araç denklikleri 26 Kasım 2027’den itibaren kabul edilip uygulanır, ve Article 17’deki refakatli sürüş düzeni 26 Kasım 2028’den itibaren uygulanır. CPC direktifini yeniden yazan Article 27’ye ayrı bir tarih verilmemiştir, dolayısıyla onu iç hukuka aktaran önlemler genel tarihe tabidir.

Yaş sorusunun her iki yarısı birlikte hareket eder. Ehliyet tarafında Article 7(1)(f), D ve DE için 24 yaşını korur, ve point (g), “provided that the driver holds a CPC as referred to in Article 6(1) or 6(2) of Directive (EU) 2022/2561” koşuluyla D ve DE için 21 yaşını belirler — her iki düzey de, yalnızca standart olan değil. Yeterlilik tarafında, Article 27’nin Directive (EU) 2022/2561’e zaten yerleştirdiği Article 5(3), tek bir yaş taşır: 21’den itibaren, Article 6(1) veya (2) uyarınca bir CPC ile, bir şoför D, D+E, D1 ve D1+E araçlarını kullanabilir. 23 yaş eşiği tamamen ortadan kalkar, ve 50 kilometre koşulu bu genel kuraldan kalkar. Eşiğin yerine, Üye Devletler hızlandırılmış CPC’ye sahip 23 yaşın altındaki şoförler için bir izleme düzeni kurabilir, ve böyle şoförlerin 23 yaşına girmeden önce yol güvenliği konularında periyodik eğitime katılması şart koşulduğunda, bu katılım 35 saate sayılır. Recital 50 niyeti açıkça ortaya koyar: mesleki yeterlilik sonrasında belirli bir yaştan itibaren D veya DE sınıfı bir otobüs kullanmanın koşulları, “should be simplified, without compromising road safety”.

50 kilometre bir kademe aşağıda, ulusal istisnalarda hayatta kalır. Değiştirilen Article 5(3)’ün ikinci alt paragrafı, bir Üye Devletin D1 ve D1+E’yi kendi topraklarında bir Article 6(1) CPC’siyle 18’den itibaren yetkilendirmesine izin verir; üçüncüsü ise D ve D+E’yi aynı CPC ile 20’den itibaren yetkilendirmesine ve bunu, ya yolcusuz sürüş için ya da güzergâhın 50 kilometreyi aşmadığı düzenli seferlerde yolcu taşımak için 18’e indirmesine izin verir. Bu kademede mesafe sınırı yalnızca korunmakla kalmaz, genişletilir de, çünkü bugün hâlâ uygulanan versiyon 18’e yalnızca aracın yolcusuz kullanılması hâlinde iner; 50 kilometrelik düzenli sefer yenidir. Ehliyet direktifinin devraldığı kısıtlamalar bunlardır: Article 7(2), point (e), bir Üye Devletin, şoförün bir Article 6(1) CPC’sine sahip olması koşuluyla D1, D1E, D ve DE için 18’e inmesine izin verir, ve point (e)(ii), D ve DE’yi aynı üçüncü alt paragrafa — yolcusuzluk veya 50 kilometre ikilisine — tabi kılar. Point (f), Article 6(1) CPC’siyle D ve DE için 20’ye izin verir.

Genç yaşta düzenlenmiş bir ehliyet sınırda durur

Article 7(4), sınır ötesi iş planlayan bir işletmecinin okuması gereken hükümdür. Paragraphs 2 ve 3’teki istisnalar kapsamında düzenlenen ehliyetler, sahibi paragraph 1’de belirlenen asgari yaşa ulaşana kadar yalnızca düzenleyen Üye Devletin topraklarında geçerlidir, bundan sonra Birlik genelinde geçerli olurlar. Diğer Üye Devletler, paragraph 1’deki yaşların altında düzenlenen ehliyetleri tanıyabilir — ama ikinci alt paragraf, bunların “shall not recognise the validity of driving licences issued under paragraph 2, points (b), (e) and (f)” olduğunu belirtir. Points (e) ve (f) otobüs istisnalarıdır. Ulusal bir seçenek kapsamında 18 veya 20 yaşında ehliyet almış bir şoför, dolayısıyla genel yaşa ulaşılana kadar hukuken yerli bir şoförüdür — bu da sınır ötesi turizm için ikinci el bir otokar satın almadan önce fiyatlandırılmaya değer bir vardiya planlama kısıtıdır.

Neyin değişmediği

Geçerlilik süresi beş yılda kalır, ve sabit bir süre değil bir varsayılan olmaya devam eder. Directive 2006/126/EC’nin Article 7(2)(b) maddesi, otomobil sınıfları on yıl alırken C, CE, C1, C1E, D, DE, D1 ve D1E sınıflarına beş yıl verir; yeni direktifin Article 10(2)(b) maddesi beşi tekrarlar, otomobil sınıflarını ise 15’e çıkarır. İkisi de sonra bir Üye Devletin süreyi kısaltmasına izin verir, ama bunu yaparken yalnızca eski direktif D sınıfını adlandırır. Directive 2006/126/EC’nin Article 7(3) maddesi, acemi bir şoföre herhangi bir sınıfta düzenlenen bir ehliyetin sınırlandırılmasına, acemi bir şoföre C ve D sınıflarında düzenlenen ilk ehliyetin üç yılla sınırlandırılmasına, daha sık sağlık muayenesi gerektiğinde herhangi bir bireysel ehliyetin sınırlandırılmasına ve 50 yaşına ulaşmış sahipler için bir kısaltmaya izin verir. Directive (EU) 2025/2205’in Article 10(2) maddesi yapıyı korur ama sınıfa özgü kolu ve onunla birlikte üç yıllık rakamı düşürür, ve yaşı kaydırır: herhangi bir sınıftaki acemi şoförler için, süre belirtmeksizin bir sınırlama; artırılmış sağlık muayenesi veya kendi kendine değerlendirme gerektiğinde bir sınırlama; ve 65’ten itibaren bir kısaltma. Yeni Article 10(2)’deki hiçbir kısaltma yetkisi bir sınıf adlandırmaz — içindeki tek sınıf listeleri geçerlilik sürelerinin kendisidir.

Tıbbi rejim de olduğu yerde kalır. Her iki direktifin Annex III’ü şoförleri iki gruba ayırır, ve Group 2 aynı sekiz sınıflık listedir. Directive (EU) 2025/2205’in Article 11(1) maddesi, bu sınıflar için ilk verilişten önce “regardless of whether a medical examination was undertaken for another category” bir sağlık muayenesi şart koşar, ve Article 11(2) yenilemeden önce bir tane şart koşar. Article 11(3)’ün alternatif olarak sunduğu kendi kendine değerlendirme formu ve ulusal yeterlilik değerlendirme sistemi yalnızca AM, A, A1, A2, B, B1 ve BE sınıfları için mevcuttur. Bir otobüs şoförünün beş yıllık yenilemesi tıbbi bir olay olmaya devam eder.

Otobüslere genişletilmeyen

Article 17, Birlik kodu 98.02 ile işaretlenen, 17 yaşından itibaren refakatli sürüşü getirir, ve Üye Devletler B sınıfı için böyle ehliyetler düzenlemek zorundadır. Paragraph 2, bunu C1, C1E ve C sınıflarına genişletmelerine izin verir, bunu yapan Üye Devletler arasında karşılıklı tanıma ile. Yolcu sınıfları bu listede değildir, ve recital 48 düzeni “making the profession of truck driver more accessible” olarak çerçeveler. Bu, 17 yaşında bir otobüse giden bir yol açmaz.

D ehliyeti olmadan bir yolcu aracına giden iki dar yol gerçekten vardır, ama ikisi de uzağa gitmez. İkisi de Üye Devlet için isteğe bağlıdır, ve ikisi de yalnızca o Üye Devletin kendi topraklarında sürüşü yetkilendirir. Article 9(4), Üye Devletlerin, point (a)’da, engelli yolcu taşımaya yönelik özel donanım hariç, azami izin verilen kütlesi 3.500 kg olan D1 araçlarının, en az iki yıldır B sınıfı ehliyete sahip 21 yaş üstü şoförler tarafından, araçlar ticari olmayan kuruluşlarca sosyal amaçlarla kullanıldığında ve şoför gönüllü olduğunda, “authorise the driving on their territory” etmesine izin verir. Bu yetki ehliyette gösterildiği ölçüde, ikinci alt paragraf bunun “only by means of relevant national codes” gösterilmesini şart koşar — diğer Üye Devletlerin okuduğu Annex I, Part E Birlik kodlarıyla değil. Article 9(5), Üye Devletlere, D veya D1 araçlarının bir C sınıfı ehliyet sahibi tarafından “on their territories” kullanılmasını yetkilendirme hakkı tanır; bu, yalnızca ehliyete değil, kimin kullandığına bağlıdır, ve D ve D1 araçlarını C sınıfı sahiplerine genel olarak açmaz. Sahibi, Directive 2014/45/EU uyarınca bir araç muayenesi gerçekleştiren kişi olmalıdır, ve o zaman da yalnızca muayene istasyonunun 5 km yarıçapında, ya da araç onarıldıktan sonra bir test sürüşü yapan veya bakım ya da denetim amacıyla çalışan tamir atölyesinin bir teknisyeni, atölyenin 5 km yarıçapında olmalıdır. Başka hiç kimse taşınamaz, ve merkezi veya atölyeyi terk ederken şoför, bir denetimde yolculuğun iki amaçtan hangisine hizmet ettiğini kanıtlayabilmelidir.

Eşiğin arzla buluştuğu yer

IRU, Ekim 2023’te Avrupa’da 105.000 doldurulmamış otobüs ve otokar şoförü pozisyonu olduğunu, bunun toplam profesyonel şoför nüfusunun yüzde 10’u ve 2022’den yüzde 54 daha fazla olduğunu, 2028’e kadar 275.000’in üzerinde bir tahminle bildirdi. Güncel şoför kıtlığı sayfası demografiyi daha keskin biçimde ortaya koyar: Avrupa’nın otobüs ve otokar şoförlerinin yüzde 3’ten azı 25 yaşın altındadır ve yüzde 40’tan fazlası 55 yaşın üzerindedir. 2023 açıklaması engeli, 2025 Direktifinin ancak yarısını yanıtladığı terimlerle adlandırdı. Asgari yaşın “without accompanying distance restrictions such as the 50km limit” ayrı ayrı ülkelerde düşürülmesini talep etti. 21’lik Birlik yaşı gerçekten böyle bir kısıtlama olmadan gelir. Ayrı ayrı ülkelerde 18’e giden yol — açıklamanın sorduğu yol — gelmez, çünkü değiştirilen Article 5(3) 50 kilometreyi tam olarak oraya koyar.

26 Kasım 2029’un bu açığı kapatıp kapatmayacağı, metnin cevaplayabileceği bir soru değildir. Metnin söylediği şey, o tarihten itibaren Article 6(2)’deki hızlandırılmış yeterlilik ile Article 6(1)’deki standart yeterliliğin D sınıfına aynı yaşta ulaşacağı, böylece kısa olanın şu anda taşıdığı iki yıllık cezanın kalkacağıdır — bu, Article 5(3)’ün iki versiyonu arasında bir karşılaştırmadır, ikisinin de yapmadığı bir beyan değildir.