AB'de sürücü CPC belgesi: temel ve periyodik eğitim

Bir kamyon ya da otobüs şoförünün iki belgesi vardır ve bunlardan yalnızca biri ehliyettir. Ehliyet, sahibinin hangi aracı kullanabileceğini; mesleki yeterlilik belgesi ise bu işi ücret karşılığında yapabileceğini gösterir. İkinci belge bir saat yükümlülüğü getirir: şoför yoğun olsun olmasın beş yılda bir vadesi gelir ve bir filonun çalışma günlerini sınıfta kaybetmesinin nedeni de budur.

Bu düzenleme, yürürlükte olan ve Madde 15’in gerektirdiği gibi yayımlanmasını izleyen yirminci gün, yani 12 Ocak 2023’te yürürlüğe giren (AB) 2022/2561 sayılı Direktiftir. Direktif bir reform değil, bir kodifikasyondur: Madde 14, EUR-Lex’in artık yürürlükte olmayan bir metin olarak kaydettiği ve geçerlilik sonu tarihini 11 Ocak 2023 olarak gösterdiği 2003/59/AT sayılı Direktifi yürürlükten kaldırmıştır. Eski direktif artık geçmiş zamana aittir.

Hangi şoförleri ve hangi araçları kapsar

Madde 1 bu yükümlülüğü işverene değil, sürüş faaliyetine bağlar: bir üye devletin vatandaşları ile bir üye devlette yerleşik bir işletmenin istihdam ettiği veya çalıştırdığı üçüncü ülke vatandaşları, Birlik içinde kamuya açık yollarda kara taşımacılığı yaparken C1, C1+E, C, C+E, D1, D1+E, D veya D+E sınıfı ehliyet gerektiren araçları kullanıyorlarsa bu yükümlülüğe tabidir.

Bu sınıflar, hâlâ yürürlükte olan 2006/126/AT sayılı Direktifte tanımlanmıştır. Bu direktifin 4(4) maddesine göre C1; D1 veya D kapsamına girmeyen, sürücü hariç en fazla sekiz yolcu taşımak üzere tasarlanıp yapılmış ve azami izin verilen kütlesi 3 500 kg’ı geçen ama 7 500 kg’ı geçmeyen motorlu taşıtları kapsar; C ise aynı sekiz yolculuk aracı üst kütle sınırı olmaksızın kapsar. D1, sürücü hariç en fazla 16 yolcu için yapılmış ve azami uzunluğu 8 metreyi geçmeyen araçları, D ise sürücü hariç sekizden fazla yolcu için yapılmış araçları kapsar. Yolcu sayısı sınırı süs olsun diye konmamıştır: yük ailesini yolcu ailesinden ayıran unsur tam olarak budur, çünkü sekizden fazla yolcu için yapılmış bir araç, kütlesi 7 500 kg’ı ne kadar aşarsa aşsın D sınıfında kalır. Bir kişinin bunlardan hangisine ve kaç yaşından itibaren sahip olabileceği otobüs ehliyetleri yazısında ele alınır.

Madde 2 ise bir ilke ortaya koymak yerine kapalı bir kullanım listesini kapsam dışı bırakır: azami hızı 45 km/sa ile sınırlı araçlar; görevlerinden kaynaklanan taşıma söz konusu olduğunda silahlı kuvvetler, sivil savunma, itfaiye, kamu düzeni güçleri ve acil ambulans hizmetleri; yol testleri ve henüz hizmete girmemiş araçlar; bakım personelinin işletmenin en yakın bakım üssü civarında boş olarak kullandığı D ve D1 araçları; acil durumlar ve kurtarma operasyonları; araç ticari mal ve yolcu taşımacılığında kullanılmadığı sürece, bir ehliyet veya CPC almak isteyen herkes için verilen sürücü eğitimi ve sınavı; ticari olmayan taşımacılık; şoförlerin işlerinde kullandıkları malzeme, ekipman ya da makineleri taşıyan araçlar. Bu maddelere bağlı koşullar kolayca gözden kaçar. Bunlardan ikisi yalnızca sürüş şoförün asıl işi değilse geçerlidir; eğitim maddesi, eğitim aracı ticari yük taşımaya başladığı anda geçerliliğini yitirir; ikinci bir alt paragraf da eğitim muafiyetini, bir CPC sahibi ya da o araç sınıfı için bir sürücü eğitmeni eşliğinde işyeri temelli öğrenim sırasında ek sürüş eğitimi alan bir çırağa genişletir. İki paragraf daha direktifi iki durumda uygulama dışı bırakır: üç kümülatif koşulun sağlandığı, kendi hesabına yapılan kırsal taşımacılık ile kendi girişimcilik faaliyetinin parçası olarak mal taşıyan tarım, bahçecilik, ormancılık, çiftçilik veya balıkçılık işletmeleri (beşinin hepsi değil, herhangi biri yeterlidir). Bu sonuncusu, sürüş şoförün asıl faaliyetinin bir parçasıysa veya ulusal hukukta belirlenen bir mesafeyi aşıyorsa geçerli değildir. Bu yazı Avrupa Birliği’nin kuralını anlatır; Türkiye’nin kendi mesleki yeterlilik belgeleri için SRC belgeleri yazısına bakın.

Yeterliliğe giden üç yol ve her birinin saat maliyeti

Madde 3(1)(a), üye devletin temel yeterlilik için iki sistem arasında seçim yapmasını zorunlu kılar ve bu seçim, yeni bir şoförün kaç saat derse gireceğini belirler. Madde 3(2), üye devletin buna üçüncü, hızlandırılmış bir yol eklemesine izin verir. Madde 3(3) ise bir üye devletin, (AT) 1071/2009 sayılı Tüzük kapsamındaki mesleki yeterlilik belgesi (bir taşımacı yetki belgesinin dayandığı yeterlilik) zaten olan herkesi bu belgenin kapsadığı konulardaki sınavlardan ve uygun olduğunda kursun bunlara karşılık gelen bölümüne katılmaktan muaf tutmasına izin verir. Faturayı değiştiren ikinci kısımdır: yalnızca sınavlardan muafiyet kurs süresini değiştirmez, kursun ilgili bölümünden muafiyet ise 280 ya da 140 saatten düşülür.

Yalnızca sınav seçeneği bir kısayol değil, farklı bir yöntemdir. Kesim 2.2 kurs öngörmez, yalnızca sınavlar öngörür: sorular ve vaka çalışmalarından oluşan, iki bölümde en az dört saatlik bir teorik sınav, ayrıca en az 90 dakikalık bir sürüş sınavı ve en az 30 dakikalık ek bir uygulama sınavı. Özel arazide veya üst düzey bir simülatörde yapılan isteğe bağlı üçüncü bir sınav, 90 dakikadan düşülebilir, ancak 30 dakikadan fazla düşülemez.

Ek I, Kesim 1 bu saatlerin karşılığında ne öğretildiğini belirler: güvenlik kurallarına dayalı akılcı sürüş, kuralların uygulanması, sağlık, yol ve çevre güvenliği, hizmet ve lojistik; düzey en az Avrupa Yeterlilikler Çerçevesi’nin 2. seviyesine denk olmalıdır. Bazı konular ehliyet ailesine göre ayrılır: C için yük sabitleme, D için yolcu konforu ve güvenliği. 2.1 no’lu konu, her sınıf için (AT) 561/2006 ve (AB) 165/2014 sayılı Tüzükleri kapsar; sürüş süresi ve dinlenme kuralları ile ikinci nesil akıllı takografın yalnızca bir vardiya çizelgesi ve bir kurulum değil, birer eğitim konusu olmasının nedeni de budur.

Seçilen yol, işin ne zaman başlayabileceğini de belirler. Madde 5(2) uyarınca bir şoför, Madde 6(1)’deki tam CPC ile 18 yaşından itibaren C veya C+E sınıfı bir araç, Madde 6(2)’deki hızlandırılmış CPC ile 18 yaşından itibaren C1 veya C1+E sınıfı bir araç ve hızlandırılmış CPC ile 21 yaşından itibaren C veya C+E sınıfı bir araç kullanabilir. Madde 4 ise bu düzen yürürlüğe girdiğinde zaten çalışmakta olan herkese kazanılmış hak tanımıştır: en geç 9 Eylül 2008’de düzenlenmiş D ailesi ehliyeti ya da en geç 9 Eylül 2009’da düzenlenmiş C ailesi ehliyeti olan hiç kimsenin temel yeterlilik alması gerekmez.

Periyodik eğitim ve buna sayılabilecekler

Tekrar eden fatura budur. Ek I, Kesim 4 bunu beş yılda bir 35 saat olarak belirler; eğitim en az yedi saatlik bloklar hâlinde verilir ve bloklar ardışık iki güne bölünebilir. Beş blok bu süreyi doldurur; bu bölümleme Direktifin değil, bizimdir. 35 saatin tamamını onaylı bir eğitim merkezi düzenler; en az bir blok yol güvenliğiyle ilgili bir konuyu kapsamalıdır ve bu toplam içindeki e-öğrenme (kalitesinden merkez sorumlu kalır) 12 saati aşamaz. Yaptığımız çıkarmaya göre geriye e-öğrenmeyle karşılanamayacak en az 23 saat kalır.

Bu saatlerin bir kısmı, şoförün zaten yaptığı işlerle karşılanabilir. Üye devletler, başka Birlik mevzuatının zorunlu tuttuğu belirli eğitimleri (paragraf, (AT) 1/2005 sayılı Tüzük kapsamındaki hayvan taşımacılığını ve yolcu taşımacılığında (AB) 181/2011 sayılı Tüzük kapsamındaki engelli farkındalığını sayar) yedi saatlik bloklardan en fazla birine sayabilir; 2008/68/AT sayılı Direktif kapsamındaki tehlikeli madde eğitiminin de, başka hiçbir eğitim sayılmaması koşuluyla, iki blok, yani bizim hesabımızla 35 saatin 14’ü olarak sayılmasına karar verebilir. ADR’nin tehlikeli madde taşıyan bir şoförden bizzat ne istediği ADR sürücü eğitim sertifikası yazısında anlatılır. Madde 7, şoför işveren değiştirmeden önce bilinmeye değer bir nokta ekler: şoför başka bir işletmeye geçtiğinde daha önce aldığı periyodik eğitim dikkate alınmalıdır. Bu saatler, ödemesini yapan filoya değil, şoföre aittir.

Beş yıllık döngü her yerde beş yıl değildir

Madde 8(2), ilk kursun CPC verildikten sonra beş yıl içinde yapılmasını şart koşar; ardından üye devletin bu süreyi, “inter alia” (diğerlerinin yanı sıra) ehliyetin geçerlilik süresinin bitişiyle çakışacak şekilde kısaltmasına veya uzatmasına izin verir. Bu Latince ifade önemlidir: ehliyetle uyumlu hale getirme, Direktifin sunduğu örnektir, takdir yetkisinin sınırı değildir; dolayısıyla bir devlet tarihi kendi gerekçeleriyle de değiştirebilir. Alt ve üst sınır katıdır: üç yıldan kısa, yedi yıldan uzun olamaz. İlk kurstan sonra Madde 8(3), şoförü, belgenin geçerliliği sona ermeden tamamlanması gereken beş yıllık bir döngüye sokar.

Madde 8(4), mesleğe geri dönen şoförleri ilgilendiren boşluğu kapatır: iki CPC’den birine sahip olan ya da Madde 4 kapsamında kazanılmış hakkı bulunan, ama mesleği bırakmış ve artık bu şartları karşılamayan herkes mesleğe dönmeden önce periyodik eğitimi tamamlamalıdır. Bir ehliyet sınıfı çekmecede geçerliliğini yitirmez; yeterlilik yitirir. Büyük Britanya hem ehliyet sınıfları hem de yeterlilik konusunda kendi kurallarını yayımlar; yeterlilik tarafını Büyük Britanya’da Driver CPC yazımızda, ehliyet tarafını Büyük Britanya’da HGV ehliyetleri yazımızda ele alıyoruz.

Yük ile yolcu taşımacılığı arasında geçiş

Bunu iki hüküm düzenler ve bu hükümler simetrik değildir; planlama hataları da tam olarak burada yapılır. Temel yeterlilikte Madde 5(4) aynı aile içinde işler ve kendi ifadesiyle Madde 5(2)’deki yaş sınırlarına halel getirmeksizin uygulanır: bir yük sınıfı için alınmış CPC, şoförü diğer yük sınıfları için ayrıca belge almaktan muaf tutar; ikinci bir alt paragraf da aynı kuralı aynı koşullarla 3. fıkradaki yolcu sınıflarına uygular. Ancak bunların hiçbiri daha büyük aracın kullanılabileceği yaşı düşürmez. C1 ve C1+E için hızlandırılmış CPC’si olan 18 yaşındaki biri, C için ikinci bir belgeye ihtiyaç duymaz ama C’yi yine de ancak 21 yaşından itibaren kullanabilir. Aileler arasındaki geçişi Madde 5(5) düzenler ve yalnızca yeni yeterliliğe özgü kısımları şart koşar. Ek I bu geçişin bedelini Kesim 2.1’in tam kursunda beş saat bireysel sürüş dâhil 70 saat, hızlandırılmış Kesim 3’te ise iki buçuk saat dâhil 35 saat olarak belirler; ikisi de, bu bölümlerin hep bittiği gibi, her hedefe ilişkin en az bir soru içeren yazılı veya sözlü bir sınavla biter. Üye devlet bunun yerine yalnızca sınav seçeneğini benimsemişse, bu kez esneyen Kesim 2.2’dir: aynı şoför için teorik sınav yalnızca yeni araçlarla ilgili konularla sınırlanır, ancak pratik sınavın tamamı yine de yapılır. Üç yol üç farklı şekilde uyum sağlar ve hiçbiri diğerinin koşullarını ödünç almaz.

Periyodik eğitim aileler arasında tamamen geçerlidir. Madde 8(5), Madde 5(2) ve (3)’teki sınıflardan biri için periyodik eğitimi tamamlamış bir şoförü, o paragraflardaki diğer sınıflardan herhangi biri için bunu yeniden almaktan muaf tutar. Tek bir 35 saatlik kurs hem kamyon hem de otobüs yetkisini geçerli tutar; bu durum karma iş yapan her işletmeci için ve bir çekicinin işletme maliyetleri ile otobüs filosunun altındaki mevzuat zemini yazılarındaki şoför maliyeti kalemi için önemlidir.

Kod 95, yeterlilik kartı ve Birlik dışından şoförler

Madde 10, bu yeterliliği, ilgili ehliyet sınıflarının yanına ya ehliyetin kendisine ya da Ek II’deki örneğe uygun bir sürücü yeterlilik kartına işlenen uyumlaştırılmış Birlik kodu 95 olarak kaydeder. Düzenleyici makamlar kodu ehliyetin üzerine işleyemiyorsa kart düzenler; bu kart üye devletler arasında karşılıklı olarak tanınır.

Yük taşımacılığında çalışan üçüncü ülke şoförleri için üçüncü bir belge vardır. Madde 10(2), yeterliliğin, kod 95’i taşıması koşuluyla (AT) 1072/2009 sayılı Tüzük kapsamındaki şoför belgesiyle kanıtlanmasına izin verir; Madde 10(3), 23 Mayıs 2020’den önce düzenlenmiş, kodu taşımayan belgeleri süreleri dolana kadar kabul eder. Bu Tüzüğün 5. maddesine göre belge, ne bir üye devlet vatandaşı ne de uzun süreli ikamet sahibi olan her şoför için, en fazla beş yıl geçerli olmak üzere nakliyeciye düzenlenir; kabotaj denetiminde de bu belgeye bakılır.

(AB) 2025/2205 sayılı Direktif neyi ve ne zaman değiştiriyor

Ehliyetlere ilişkin (AB) 2025/2205 sayılı Direktif, 25 Kasım 2025 tarihinde yürürlüğe girmiştir ve burada iki şey yapar. Madde 30, 2006/126/AT sayılı Direktifi 26 Kasım 2029 tarihi itibarıyla yürürlükten kaldırır; istisna, en az iki yıl önce düzenlenmiş bir B sınıfı ehliyetle, römorksuz, 3 500 kg’ı geçen ama 4 250 kg’ı geçmeyen alternatif yakıtlı bir yük aracının kullanılmasına ilişkin ulusal izni düzenleyen Madde 6(4)(c)’dir; bu istisna iki yıl önce, 26 Kasım 2027’de yürürlükten kalkar. Dolayısıyla yukarıdaki sınıf tanımlarının da bir bitiş tarihi vardır: 2029. Madde 27, CPC direktifinin kendi 5. maddesini değiştirir.

Madde 5(2)’ye bir (c) bendi ekler: şoförün C için tam CPC’si ya da C1 ve C1E için hızlandırılmış CPC’si olması koşuluyla ve yalnızca yeni direktifin 17(2) ve (3) maddelerindeki koşullar altında, 17 yaşından itibaren C1, C1E veya C sınıfı bir araç kullanılabilir. Bu koşullar dardır. Madde 17(2), bir üye devletin kullanmak zorunda olduğu değil, kullanabileceği bir istisnadır; o devletin kendi topraklarındaki sürüşü kapsar ve bu yolla verilen ehliyetleri yalnızca bunları düzenleyen üye devletler karşılıklı olarak tanır. Madde 17(3) ise 18 yaşından küçük şoförün yanında, ön yolcu koltuğunda, sürüş sırasında yol gösterebilecek ve alkol veya uyuşturucu etkisi altında araç kullanmaya ilişkin kurallara tabi bir refakatçi bulunmasını şart koşar; bu kişi ayrıca üç kümülatif koşulu karşılamalıdır: en az 24 yaşında olmak; ilgili sınıfta, Birlik içinde düzenlenmiş ve beş yıldan uzun süredir elinde bulunan bir ehliyeti olmak; düzenleyen üye devlette son beş yıl içinde sürücü belgesi iptali almamış olmak. Madde 17(4), bir üye devletin kendi orantılı koşullarını eklemesine izin verir; C, C1 ve C1E için devlet şunları şart koşabilir: refakatçinin ilgili CPC yeterliliğine zaten sahip olması ya da, Direktifin belirttiği alternatif olarak, kendi periyodik CPC eğitiminin parçası olarak en az yedi saatlik, 14 saate çıkarılabilen özel bir kursu tamamlaması. Dolayısıyla bu düzenleme, on yedi yaşındaki kişiye olduğu kadar refakatçiye de bir saat faturası çıkarır.

Madde 27 ayrıca yolcu yaşlarını düzenleyen Madde 5(3)’ün yerine yeni bir metin koyar ve yeni hüküm tek bir sayıdan ibaret değildir. İlk alt paragraf, iki CPC yolunda da D, D+E, D1 ve D1+E için 21 yaşını belirler ve hızlandırılmış CPC’si olan 23 yaşın altındaki şoförler için isteğe bağlı bir izleme düzeni ekler: bir üye devlet bu şoförlerin 23 yaşına gelmeden önce yol güvenliği konularında periyodik eğitime katılmasını şart koşarsa, bu katılım beş yılda bir alınan 35 saatin üzerine eklenmez, bu saatlere sayılır. Bunun altında iki ulusal istisna daha geçerliliğini korur. Bir üye devlet, şoförün Madde 6(1)’deki tam CPC’si olması koşuluyla, kendi topraklarında D1 ve D1+E’ye 18, D ve D+E’ye ise 20 yaşından itibaren izin verebilir; bu 20 yaş, yolcusuz sürüş için ya da güzergâhın 50 kilometreyi aşmadığı düzenli seferlerde yolcu taşımak için 18’e indirilebilir. Yirmi bir yaş yalnızca bu indirimleri uygulamayan bir devlette taban değerdir; bu yüzden otobüs şoförlerinin işe alınabileceği yaş direktiften değil, ulusal hukuktan okunmalıdır.

Madde 29 takvimi belirler: önlemler en geç 26 Kasım 2028’de kabul edilip yayımlanır ve 26 Kasım 2029’dan itibaren uygulanır; refakatli sürüş düzeni ise 26 Kasım 2028’den itibaren uygulanır. 17 yaşındakilerin işe alımına dayanan bir eğitim bütçesi, hâlâ yıllarca uzakta olan bir tarihe ve üye devletin belki hiç kullanmayacağı bir istisnaya dayanmış olur.