Rozporządzenie F-gazowe: klimatyzacja pojazdów i agregaty chłodnicze

W Unii Europejskiej czynnik chłodniczy w agregacie chłodniczym samochodu ciężarowego chłodni lub przyczepy chłodni oraz w klimatyzacji ciężkich samochodów dostawczych i vanów podlega rozporządzeniu (UE) 2024/573 w sprawie fluorowanych gazów cieplarnianych, czyli rozporządzeniu F-gazowemu. Weszło ono w życie 11 marca 2024 r., 20 dni po opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym 20 lutego 2024 r. (art. 38), i uchyliło rozporządzenie (UE) nr 517/2014 (art. 37 ust. 1). W przypadku agregatów chłodniczych samochodów ciężarowych chłodni o masie powyżej 3,5 tony i przyczep chłodni obecnie ciążą na operatorze obowiązki: zapewnienie kontroli szczelności przez osoby certyfikowane powyżej określonej ilości gazu, prowadzenie dokumentacji tych kontroli i zapewnienie odzysku gazu przez osoby certyfikowane. W przypadku urządzeń klimatyzacyjnych i pomp ciepła w ciężkich samochodach dostawczych i vanach oraz agregatów chłodniczych samochodów dostawczych chłodni i kontenerów intermodalnych obowiązki operatora w zakresie kontroli szczelności i odzysku zaczynają obowiązywać 12 marca 2027 r. Od 1 stycznia 2026 r. gazów z załącznika I o współczynniku globalnego ocieplenia (GWP) wynoszącym co najmniej 2 500 nie wolno stosować do serwisowania urządzeń klimatyzacyjnych i pomp ciepła, z wyjątkiem zregenerowanych lub poddanych recyklingowi gazów stosowanych na określonych warunkach w istniejących urządzeniach; wyjątek ten wygasa 1 stycznia 2032 r. W przypadku urządzeń chłodniczych zakaz tego samego rodzaju obowiązuje od 1 stycznia 2025 r. Wykaz produktów, których zgodnie z rozporządzeniem nie wolno już wprowadzać do obrotu, nie zawiera pozycji dotyczącej klimatyzacji pojazdów ani agregatów chłodniczych w transporcie.

Stan na 27 października 2026 r. Przeczytano tego dnia: tekst rozporządzenia (UE) 2024/573 opublikowany w Dzienniku Urzędowym z 20 lutego 2024 r., w wersji angielskiej oraz w wersjach niemieckiej, hiszpańskiej, francuskiej, włoskiej i polskiej. Zmiany wprowadzone po tej publikacji, akty wykonawcze Komisji przyjęte na podstawie rozporządzenia ani dyrektywa 2006/40/WE, do której się ono odwołuje, nie należały do przeczytanych tekstów.

Urządzenia w pojazdach wymienione w rozporządzeniu

Rozporządzenie ma zastosowanie do gazów wymienionych w załącznikach I, II i III, „występujących samodzielnie lub jako mieszaniny”, oraz do „produktów i urządzeń oraz ich części, które zawierają fluorowane gazy cieplarniane lub których działanie jest zależne od tych gazów” (art. 2). „Ruchomy” oznacza w rozporządzeniu „zwykle znajdujący się w ruchu podczas eksploatacji” (art. 3 pkt 21).

W art. 3 następują trzy definicje pojazdów. Samochód ciężarowy chłodnia to „pojazd silnikowy o masie większej niż 3,5 tony, który został zaprojektowany i skonstruowany głównie w celu przewozu towarów i jest wyposażony w agregat chłodniczy” (pkt 23); samochód dostawczy chłodnia to taki sam pojazd o masie najwyżej 3,5 tony (pkt 25). Przyczepa chłodnia to „pojazd, który jest zaprojektowany i skonstruowany tak, aby mógł być ciągnięty przez pojazd drogowy lub ciągnik, głównie w celu przewozu towarów, i jest wyposażony w agregat chłodniczy” (pkt 24); definicja nie zawiera limitu masy.

Art. 5 ust. 3 dzieli urządzenia ruchome na trzy grupy, a art. 8 ust. 3 powtarza je na potrzeby odzysku:

• a) „agregaty chłodnicze samochodów ciężarowych chłodni i przyczep chłodni”;
• b) „agregaty chłodnicze samochodów dostawczych chłodni i kontenerów intermodalnych, w tym na statkach chłodniowcach, oraz wagonów kolejowych”;
• c) „urządzenia klimatyzacyjne i pompy ciepła w ciężkich samochodach dostawczych, vanach, maszynach ruchomych nieprzeznaczonych do ruchu drogowego i wykorzystywanych w rolnictwie, górnictwie i budownictwie, pociągach, metrze, tramwajach i statkach powietrznych”.

Angielskie słowo „reefers” występuje w rozporządzeniu tylko w lit. b) art. 5 ust. 3 i art. 8 ust. 3, wśród kontenerów intermodalnych; wersja polska oddaje je słowami „w tym na statkach chłodniowcach”. Przyczepy chłodnie są w lit. a). Rozporządzenie nie definiuje ciężkich samochodów dostawczych ani vanów i nie wymienia autobusów ani autokarów. Same zabudowy naczep opisano na stronie rodzaje naczep. Motyw 14 podaje powód objęcia przepisami transportu: „Urządzenia chłodnicze i klimatyzacyjne znajdujące się w środkach transportu charakteryzują się szczególnie wysokimi wskaźnikami wycieków ze względu na drgania występujące podczas transportu.”

Obok trzech grup istnieje jeszcze jedna kategoria: urządzenia klimatyzacyjne „w pojazdach silnikowych objętych zakresem stosowania dyrektywy 2006/40/WE” (art. 4 ust. 7, art. 8 ust. 4 i art. 10 ust. 1); jest to dyrektywa „dotycząca emisji z systemów klimatyzacji w pojazdach silnikowych”. W odniesieniu do odzysku art. 8 ust. 10 wymienia także urządzenia klimatyzacyjne „w pojazdach drogowych nieobjętych zakresem stosowania dyrektywy 2006/40/WE”. Rozporządzenie samo nie wymienia, które pojazdy obejmuje dyrektywa.

Obowiązki w zakresie kontroli szczelności, dokumentacji i odzysku są skierowane do operatorów, a obowiązek kontroli szczelności również do producentów. Zgodnie z art. 3 pkt 5 „operator” oznacza „podmiot, który sprawuje faktyczną kontrolę nad technicznym działaniem produktów, urządzeń lub zakładów objętych zakresem stosowania niniejszego rozporządzenia, lub właściciela, któremu państwo członkowskie powierzyło obowiązki operatora w określonych przypadkach”.

Które gazy i jak liczy się ich współczynnik globalnego ocieplenia

Załącznik I wymienia wodorofluorowęglowodory (HFC) i inne związki fluorowane, a sekcja 1 załącznika II – nienasycone (chloro)wodorofluorowęglowodory. Współczynnik globalnego ocieplenia to efekt cieplarniany jednego kilograma gazu w porównaniu z jednym kilogramem CO₂, w ciągu 100 lat, o ile nie określono inaczej (art. 3 pkt 1). Tona ekwiwalentu CO₂ to masa gazu w tonach metrycznych pomnożona przez jego GWP (art. 3 pkt 3). W przypadku mieszaniny GWP jest średnią wartości jej składników ważoną ich udziałem masowym (załącznik VI).

Kontrole szczelności: progi, częstotliwość i terminy

Art. 5 ust. 1 zobowiązuje operatorów i producentów do zapewnienia kontroli szczelności urządzeń zawierających co najmniej 5 ton ekwiwalentu CO₂ gazów z załącznika I lub co najmniej 1 kilogram gazów wymienionych w sekcji 1 załącznika II, niezawartych w piankach. Dla HFC-134a, którego GWP w załączniku I wynosi 1 430, 5 ton ekwiwalentu CO₂ to około 3,5 kg (5 000 podzielone przez 1 430, nasze obliczenie). Dla HFC-1234yf próg wyznacza masa: 1 kg.

Hermetycznie zamknięte urządzenia są zwolnione, jeżeli są oznakowane jako takie i zawierają mniej niż 10 ton ekwiwalentu CO₂ gazów z załącznika I lub mniej niż 2 kg gazów z sekcji 1 załącznika II (art. 5 ust. 1). Definicja hermetycznie zamkniętego urządzenia wymaga m.in. złączy, na których „zbadany poziom wycieków jest mniejszy niż 3 gramy rocznie” (art. 3 pkt 9).

Obowiązek obejmuje urządzenia ruchome za pośrednictwem art. 5 ust. 3. Kontrole agregatów chłodniczych z lit. a) i b) przeprowadzają certyfikowane osoby fizyczne, a kontrole urządzeń klimatyzacyjnych i pomp ciepła z lit. c) – osoby posiadające co najmniej zaświadczenie o odbytym szkoleniu (art. 5 ust. 4). W odniesieniu do lit. b) i c) art. 5 ust. 5 stanowi, że obowiązek kontroli szczelności i jej częstotliwość „nie mają zastosowania do operatorów urządzeń ruchomych objętych ust. 3 lit. b) i c) do dnia 12 marca 2027 r.”. W odniesieniu do lit. c) obowiązki „uznaje się za spełnione, o ile ruchome urządzenia klimatyzacyjne i pompy ciepła podlegają systemowi regularnych przeglądów, który obejmuje kontrole szczelności” (art. 5 ust. 7).

System wykrywania wycieków to „skalibrowany przyrząd mechaniczny, elektryczny lub elektroniczny służący do wykrywania wycieków fluorowanych gazów cieplarnianych, który w momencie wykrycia wycieku alarmuje operatora” (art. 3 pkt 26). Obowiązek jego instalacji, określony w art. 6, dotyczy wyłącznie urządzeń stacjonarnych.

W przypadku stwierdzenia wycieku urządzenie ma zostać „naprawione bez zbędnej zwłoki” (art. 4 ust. 5). W przypadku urządzeń objętych wymogiem kontroli szczelności certyfikowana osoba sprawdza następnie naprawę po co najmniej 24 godzinach pracy i nie później niż miesiąc po naprawie; w przypadku urządzeń ruchomych z art. 5 ust. 3 lit. a), b) i c) „kontrolę szczelności można przeprowadzić bezpośrednio po naprawie” (art. 4 ust. 5). Celowe uwalnianie gazów do atmosfery jest zakazane, jeżeli „uwolnienie nie jest technicznie niezbędne do zamierzonego stosowania” (art. 4 ust. 1).

Dokumentacja

Dla każdego urządzenia podlegającego kontroli szczelności operator prowadzi dokumentację obejmującą ilość i typ zawartego w nim gazu, ilości dodane podczas serwisowania lub z powodu wycieku wraz z datą, ilość odzyskaną, informację, czy dodany gaz poddano recyklingowi lub regeneracji, podmiot, który serwisował, kontrolował lub odzyskiwał, wraz z numerem jego certyfikatu, daty i wyniki kontroli szczelności i napraw, a po likwidacji – środki podjęte w celu odzyskania i unieszkodliwienia gazu (art. 7 ust. 1). Jeżeli dokumentacja nie jest przechowywana w bazie danych utworzonej przez organy państwa członkowskiego, operator przechowuje ją przez co najmniej 5 lat, podmiot wykonujący czynności przechowuje kopie przez ten sam okres, a dokumentację udostępnia się właściwemu organowi lub Komisji na ich wniosek (art. 7 ust. 2).

Odzysk gazu

Art. 8 ust. 1 zobowiązuje operatorów do zapewnienia, aby gazy były odzyskiwane, a po likwidacji urządzeń „poddane recyklingowi lub regeneracji lub też zniszczone”. W przypadku agregatów chłodniczych samochodów ciężarowych chłodni i przyczep chłodni (lit. a)) odzysku dokonują certyfikowane osoby fizyczne (art. 10 ust. 1 akapit pierwszy lit. c)). W przypadku lit. b) i c) oraz urządzeń klimatyzacyjnych w pojazdach silnikowych objętych zakresem stosowania dyrektywy 2006/40/WE „za odpowiednio wykwalifikowane uznaje się wyłącznie osoby fizyczne posiadające co najmniej zaświadczenie o odbytym szkoleniu” (art. 8 ust. 4); obowiązek odzysku spoczywający na operatorze w odniesieniu do lit. b) i c) ma zastosowanie „od dnia 12 marca 2027 r.” (art. 8 ust. 5). Ten sam poziom, czyli zaświadczenie, dotyczy odzysku z urządzeń klimatyzacyjnych w pojazdach drogowych nieobjętych zakresem stosowania tej dyrektywy (art. 8 ust. 10).

Zgodnie z art. 8 ust. 6 odzyskanych gazów nie można stosować „do napełniania lub ponownego napełniania urządzeń”, „chyba że zostały one poddane recyklingowi lub regeneracji”. Oczyszczanie złomowanych ciężarówek, autobusów i przyczep, z których usuwa się płyny i gazy, opisano na stronie pojazdy wycofane z eksploatacji i rozporządzenie (UE) 2026/1738.

Certyfikaty i zaświadczenia o odbytym szkoleniu

Art. 10 ust. 1 ustanawia dwa poziomy dla osób fizycznych. Certyfikat jest wymagany do instalowania, konserwacji lub serwisowania, naprawy lub likwidacji urządzeń z art. 5 ust. 3 lit. a) i b), do ich kontroli szczelności oraz do odzysku z agregatów chłodniczych samochodów ciężarowych chłodni i przyczep chłodni. Co najmniej zaświadczenie o odbytym szkoleniu jest wymagane do konserwacji lub serwisowania, naprawy i odzysku w przypadku urządzeń klimatyzacyjnych w pojazdach silnikowych objętych zakresem stosowania dyrektywy 2006/40/WE; do odzysku z urządzeń z art. 8 ust. 3 lit. b) i c); oraz do konserwacji lub serwisowania, naprawy i kontroli szczelności urządzeń z art. 5 ust. 3 lit. c). Oba poziomy obejmują czynności dotyczące danych gazów „lub dotyczące odpowiednich rozwiązań stanowiących alternatywę dla fluorowanych gazów cieplarnianych, w tym, w stosownych przypadkach, naturalnych czynników chłodniczych” (brzmienie akapitu pierwszego). Certyfikowane są także osoby prawne prowadzące instalowanie, serwisowanie, naprawę lub likwidację agregatów chłodniczych z lit. a) i b) (art. 10 ust. 2).

Programy certyfikacji obejmują m.in. zapobieganie emisjom, odzysk oraz „bezpieczne postępowanie z urządzeniami, które zawierają gazy łatwopalne lub trujące lub pracują pod wysokim ciśnieniem lub wiążą się z innymi istotnymi zagrożeniami” (art. 10 ust. 5). Art. 10 ust. 8 zobowiązywał Komisję do określenia w drodze aktów wykonawczych, do 12 marca 2026 r., minimalnych wymogów w zakresie programów certyfikacji i zaświadczeń o odbytym szkoleniu; państwa członkowskie mają następnie rok od wejścia w życie tego aktu na ustanowienie lub dostosowanie swoich programów (art. 10 ust. 3 i 4). Teksty przeczytane na potrzeby tej strony nie pokazują, czy akt ten został przyjęty.

Certyfikaty i zaświadczenia o odbytym szkoleniu wydane zgodnie z rozporządzeniem (UE) nr 517/2014 „pozostają ważne, zgodnie z warunkami, na których zostały pierwotnie wydane” (art. 10 ust. 9). Do 12 marca 2027 r. państwa członkowskie muszą nałożyć na certyfikowane osoby fizyczne obowiązek udziału w szkoleniu przypominającym lub przejścia procedury oceny co najmniej raz na 7 lat, a posiadacze certyfikatu lub zaświadczenia wydanego na podstawie poprzedniego rozporządzenia muszą to zrobić po raz pierwszy nie później niż 12 marca 2029 r. Państwa członkowskie uznają certyfikaty i zaświadczenia wydane w innym państwie członkowskim (art. 10 ust. 10), a podmiot może zlecić czynność objętą tymi przepisami innemu podmiotowi dopiero po sprawdzeniu, czy posiada on niezbędne certyfikaty (art. 10 ust. 12).

Za kwalifikacjami idą także same gazy. Nabywać gazy z załącznika I i sekcji 1 załącznika II w celu instalowania, serwisowania lub naprawy danych urządzeń mogą wyłącznie posiadacze certyfikatu oraz podmioty zatrudniające posiadaczy certyfikatu lub zaświadczenia o odbytym szkoleniu, a sprzedawcy mogą sprzedawać takie gazy wyłącznie im (art. 11 ust. 6). Kwalifikacje do prac przy układach wysokiego napięcia elektrycznych ciężarówek i autobusów to odrębna kwestia.

Zakazy serwisowe według współczynnika globalnego ocieplenia

Art. 13 ust. 3 zakazuje stosowania fluorowanych gazów cieplarnianych o GWP wynoszącym co najmniej 2 500 do konserwacji lub serwisowania urządzeń chłodniczych o wielkości napełnienia co najmniej 40 ton ekwiwalentu CO₂, a „Od dnia 1 stycznia 2025 r.” – do konserwacji lub serwisowania „jakichkolwiek urządzeń chłodniczych”. Zakaz nie ma zastosowania do sprzętu wojskowego ani do urządzeń przeznaczonych do schładzania produktów do temperatur poniżej minus 50 °C. Do 1 stycznia 2030 r. w istniejących urządzeniach chłodniczych dozwolone pozostają zregenerowane gazy w pojemnikach oznakowanych zgodnie z art. 12 ust. 7 oraz gazy poddane recyklingowi, odzyskane z takich urządzeń i stosowane przez podmiot, który przeprowadził ich odzysk, lub przez podmiot, dla którego odzysk przeprowadzono.

Art. 13 ust. 4 rozszerza zakaz na klimatyzację: „Od dnia 1 stycznia 2026 r. zabrania się stosowania fluorowanych gazów cieplarnianych wymienionych w załączniku I o współczynniku globalnego ocieplenia wynoszącym co najmniej 2 500 do konserwacji lub serwisowania urządzeń klimatyzacyjnych oraz pomp ciepła.” Te same wyjątki dla gazów zregenerowanych i poddanych recyklingowi obowiązują tu do 1 stycznia 2032 r. Ust. 3 i 4 nie używają słowa „stacjonarny”. Ust. 5, który od 1 stycznia 2032 r. rozszerza zakaz na gazy o GWP wynoszącym co najmniej 750, ogranicza się do „stacjonarnych urządzeń chłodniczych, z wyjątkiem chillerów”. Na uzasadniony wniosek właściwego organu państwa członkowskiego Komisja może udzielić zwolnienia z zakazów z ust. 4 lub 5 na okres do 4 lat, jeżeli jej ocena wskazuje na potwierdzony niedobór zregenerowanego i poddanego recyklingowi gazu (art. 13 ust. 6).

Odrębna zasada dotyczy pojemników nienadających się do ponownego napełnienia. Pkt 1 załącznika IV obejmuje „Puste, częściowo lub całkowicie napełnione pojemniki nienadające się do ponownego napełnienia, przeznaczone do fluorowanych gazów cieplarnianych wymienionych w załączniku I stosowanych do serwisowania, konserwacji lub napełnienia urządzeń chłodniczych, klimatyzacyjnych lub pomp ciepła”, z datą wprowadzenia zakazu wprowadzania do obrotu 4 lipca 2007 r., a art. 11 ust. 3 zakazuje ponadto przywozu, dostarczania, użytkowania i wywozu pojemników nienadających się do ponownego napełnienia przeznaczonych do gazów z załącznika I i sekcji 1 załącznika II.

Etykiety

Zgodnie z art. 12 ust. 1 urządzenia chłodnicze, urządzenia klimatyzacyjne i pompy ciepła, a także inne produkty, mogą być wprowadzane do obrotu, dostarczane lub udostępniane wyłącznie wtedy, gdy są opatrzone etykietą. Etykieta wskazuje, że produkt zawiera fluorowane gazy cieplarniane lub że jego działanie jest od nich zależne, podaje przyjęte oznakowanie przemysłowe gazu lub jego nazwę chemiczną oraz ilość wyrażoną wagowo i jako ekwiwalent CO₂ albo ilość, dla jakiej urządzenie jest zaprojektowane, wraz z GWP gazu (art. 12 ust. 3). Urządzenia przestawione na inny gaz opatruje się ponownie etykietą. Etykieta jest „wyraźnie czytelna i nieusuwalna”, umieszczona w pobliżu wejść serwisowych lub na części zawierającej gaz i sporządzona w językach urzędowych danego państwa członkowskiego (art. 12 ust. 4). Te same informacje umieszcza się w instrukcjach obsługi, a w przypadku gazów o GWP wynoszącym co najmniej 150 również „w tekstach wykorzystywanych w reklamach” (art. 12 ust. 16).

Art. 12 stosuje się od 1 stycznia 2025 r. (art. 38), a art. 12 rozporządzenia (UE) nr 517/2014 stosowano nadal do 31 grudnia 2024 r. (art. 37 ust. 2). Strony modeli autobusów i autokarów w tym serwisie przytaczają dokumenty producentów podające ilość czynnika chłodniczego w układzie klimatyzacji w kilogramach i w tonach ekwiwalentu CO₂: MAN Lion’s Intercity, Neoplan Tourliner i Setra TopClass.

Brak zakazu wprowadzania do obrotu dla układów w pojazdach i przegląd w 2027 r.

Załącznik IV wymienia produkty i urządzenia, których nie wolno już wprowadzać do obrotu, wraz z datami (art. 11 ust. 1). Pozycje dotyczące chłodnictwa, chillerów i klimatyzacji znajdują się pod nagłówkami „STACJONARNE CHŁODNICTWO”, „STACJONARNE CHILLERY” oraz „STACJONARNE URZĄDZENIA KLIMATYZACYJNE I STACJONARNE POMPY CIEPŁA”; nie ma w nim pozycji dotyczącej klimatyzacji pojazdów ani agregatów chłodniczych w transporcie. Pod nagłówkiem „INNE PRODUKTY I URZĄDZENIA” pkt 15 obejmuje od 4 lipca 2007 r. „Opony zawierające fluorowane gazy cieplarniane wymienione w załączniku I”, a art. 13 ust. 2 stanowi: „Zabrania się stosowania SF₆ do napełniania opon pojazdów.”

Art. 35 ust. 3 wyznacza kolejny krok w odniesieniu do pojazdów: „Do dnia 1 lipca 2027 r. Komisja opublikuje sprawozdanie oceniające, czy istnieją racjonalnie pod względem kosztów, możliwe do wykonania pod względem technicznym, energooszczędne i wiarygodne rozwiązania alternatywne, umożliwiające zastąpienie fluorowanych gazów cieplarnianych w ruchomych urządzeniach chłodniczych i ruchomych urządzeniach klimatyzacyjnych, a w stosownym przypadku przedstawi Parlamentowi Europejskiemu i Radzie wniosek ustawodawczy mający na celu zmianę wykazu zawartego w załączniku IV.” Kategorie izolacyjności ATP i zasady rejestrowania temperatury w transporcie chłodniczym to odrębny temat.

Kontrole i kary

Właściwe organy państw członkowskich przeprowadzają kontrole oparte na analizie ryzyka, obejmujące kontrole na miejscu oraz weryfikację dokumentacji i urządzeń (art. 29). Państwa członkowskie ustanawiają przepisy dotyczące kar i musiały powiadomić o nich Komisję przed 1 stycznia 2026 r. (art. 31 ust. 1). W przypadku niezgodnych z prawem produkcji, przywozu, wywozu, wprowadzania do obrotu lub stosowania gazów albo zawierających je produktów i urządzeń maksymalna wysokość administracyjnej kary pieniężnej musi wynosić co najmniej 5-krotność wartości rynkowej danych gazów lub produktów, a w przypadku powtórzenia naruszenia w okresie 5 lat – co najmniej 8-krotność (art. 31 ust. 4).