AETR Anlaşması nedir? Taraf ülkeler ve AB kurallarıyla ilişkisi

AETR — Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Yapan Taşıtlarda Çalışan Personelin Çalışmalarına İlişkin Avrupa Anlaşması — 1 Temmuz 1970’te Cenevre’de düzenlenen ve 5 Ocak 1976’dan beri yürürlükte olan bir Birleşmiş Milletler antlaşmasıdır; uluslararası seferlerdeki kamyon ve otobüs personelinin sürüş sürelerini, molalarını ve dinlenme sürelerini ve bunları kaydeden kayıt cihazını, yani takografı düzenler. Her Akit Tarafın topraklarında, bir Akit Tarafta tescilli araçlarla yapılan uluslararası karayolu taşımacılığına uygulanır. 25 Ekim 2026 itibarıyla 53 tarafı vardır: AB’nin 27 üye devleti ve aralarında Birleşik Krallık, İsviçre, Norveç, Türkiye, Ukrayna, Rusya Federasyonu ve Kazakistan’ın da bulunduğu 26 başka devlet; en son taraf olan İsrail, 21 Ağustos 2025’te katılmıştır. AB’de tescilli bir araç için tek bir tür yolculuğu düzenler: kısmen AB, İsviçre ve Avrupa Ekonomik Alanı dışında geçen uluslararası bir işlem; bu işlemde (AT) 561/2006 sayılı Tüzük yerini AETR’ye bırakır.

26 Ekim 2026 itibarıyla durum. Bu sayfa için okunanlar: Anlaşmanın Birleşmiş Milletler Antlaşma Koleksiyonu’ndaki, 25 Ekim 2026 damgalı durum sayfası ve değişiklik geçmişini içeren PDF sürümü; 1970 metninin aslına uygunluğu onaylanmış sureti; (AT) 561/2006 ve (AB) 165/2014 sayılı Tüzüklerin 31 Aralık 2024 tarihli konsolide metinleri; Avrupa Komisyonu’nun 22 Ocak 2026 tarihli COM(2026) 15 sayılı önerisi; ve FBU Rosavtotrans’ın yayımladığı, asıl metnin yerine geçmediğini belirten ve 20 Eylül 2010’da yürürlüğe giren değişikliğe kadarki değişiklikleri içeren Rusça bir AETR konsolide metni. BM Avrupa Ekonomik Komisyonu’nun tuttuğu İngilizce konsolide metin okunmadı; bu sayfa, Anlaşmayı değiştirilmiş hâliyle anlattığı yerlerde o Rusça derlemeye dayanır. Alıntılar özgün İngilizce sözcükleri korur; ayraç içindeki çeviriler sitenin çevirisidir.

Anlaşma nedir

1970 metninin tarafları, “the need to increase the safety of road traffic, to make regulations governing certain conditions of employment in international road transport in accordance with the principles of the International Labour Organisation” (karayolu trafiğinin güvenliğini artırma, uluslararası karayolu taşımacılığında belirli istihdam koşullarını Uluslararası Çalışma Örgütü’nün ilkelerine uygun olarak düzenleme gereği) konusunda ikna olduklarını beyan etmişti. Komisyon’un 2026 tarihli önerisi amacı bugünün terimleriyle özetler: AETR “aims to harmonise the legislative framework of its Contracting Parties as regards driving and rest times for professional drivers and the corresponding technical requirements for the construction and installation of the recording equipment used in vehicles (the tachograph)” (Akit Taraflarının mevzuat çerçevesini, profesyonel sürücülerin sürüş ve dinlenme süreleri ile araçlarda kullanılan kayıt cihazının (takograf) yapımına ve takılmasına ilişkin teknik gereklilikler bakımından uyumlaştırmayı amaçlar).

Kapsamını özgün metnin iki hükmü belirler. Madde 1(h), “international road transport” (uluslararası karayolu taşımacılığı) terimini “road transport which involves the crossing of at least one frontier” (en az bir sınırın geçilmesini içeren karayolu taşımacılığı) olarak tanımlar; Madde 2(1) de Anlaşmanın “shall apply in the territory of each Contracting Party to all international road transport performed by any vehicle registered in the territory of the said Contracting Party or in the territory of any other Contracting Party.” (her Akit Tarafın topraklarında, o Akit Tarafın ya da başka herhangi bir Akit Tarafın topraklarında tescilli herhangi bir araçla yapılan tüm uluslararası karayolu taşımacılığına uygulanacağını) öngörür. Rusça konsolide metinde Madde 2(2), toprakları kullanılan Akit Taraflar aksini kararlaştırmadıkça kapsam dışında kalanları sayar: römork veya yarı römorklar dahil azami izin verilen kütlesi 3,5 tonu aşmayan yük araçları; sürücü dahil en çok dokuz kişiyi taşıyacak şekilde imal edilmiş ve donatılmış yolcu araçları; güzergâhı 50 km’yi aşmayan düzenli yolcu servisleri; azami izin verilen hızı 40 km/sa’i aşmayan araçlar; silahlı kuvvetlerin, sivil savunmanın, itfaiyenin ve kamu düzenini sağlayan güçlerin kendi görevlerindeki araçları; ticari olmayan insani yardım taşımacılığı dahil acil durumlarda veya kurtarma operasyonlarında kullanılan araçlar; özel tıbbi araçlar; üslerinden 100 km mesafe içinde kullanılan özel kurtarma araçları; yol testindeki araçlar ile henüz hizmete girmemiş yeni veya yeniden imal edilmiş araçlar; ticari olmayan yük taşımacılığında kullanılan 7,5 tona kadar araçlar; ve ticari olmayan taşımacılıkta kullanılan tarihî statülü ticari araçlar.

O metnin üç maddesi daha kuralların ne kadar uzandığını belirler. Madde 3 uyarınca her taraf, taraf olmayan bir devlette tescilli araçlarla yapılan uluslararası taşımacılığa Madde 5 ila 10’dakilerden daha az katı olmayan hükümler uygular; kayıt cihazı yerine, aracın ilk Akit Tarafın topraklarına girdiği andan itibaren her personel üyesinin elle doldurduğu günlük kayıt yaprakları istemekle yetinebilir. Madde 4, bir tarafın Madde 5 ila 8’dekilerden daha yüksek asgari veya daha düşük azami sınırlar uygulamasına izin verir; Anlaşma ise başka bir devlette — taraf olsun ya da olmasın — tescilli araçlarla uluslararası sefer yapan sürücülere uygulanmaya devam eder. Madde 5 asgari yaşları belirler: 7,5 tona kadar yük araçlarının sürücüleri için 18; daha ağır yük araçları için 21 ya da bir Akit Tarafça tanınan bir mesleki yeterlilik belgesiyle 18; yolcu taşıyan sürücüler için ise 21; aracın üssünden 50 km yarıçapın ötesine uzanan güzergâhlar için ek bir deneyim veya eğitim koşulu da aranır.

AETR’nin AB kurallarının yerini aldığı durumlar

(AT) 561/2006 sayılı Tüzük, yalnızca AB içinde ya da AB, İsviçre ve AEA ülkeleri arasında yapılan taşımacılığa uygulanır (Madde 2(2)). Bunun ötesi için Madde 2(3) şunu öngörür: “The AETR shall apply, instead of this Regulation, to international road transport operations undertaken in part outside the areas mentioned in paragraph 2” (2. paragrafta belirtilen alanların kısmen dışında gerçekleştirilen uluslararası karayolu taşımacılığı işlemlerine bu Tüzük yerine AETR uygulanır): araç AB’de veya bir AETR ülkesinde tescilliyse yolculuğun tamamı için, taraf olmayan bir üçüncü ülkede tescilliyse yalnızca AB veya AETR toprakları üzerindeki kısım için. Bu geçişin belirli bir yolculukta nasıl işlediği sürüş süresi ve dinlenme kuralları yazısında anlatılır. Aynı paragraf şunu ekler: “The provisions of the AETR should be aligned with those of this Regulation, so that the main provisions in this Regulation apply, through the AETR, to such vehicles for any part of the journey made within the Community.” (AETR hükümleri bu Tüzüğün hükümleriyle uyumlu hâle getirilmelidir; böylece bu Tüzüğün temel hükümleri, AETR aracılığıyla, bu tür araçlara yolculuğun Topluluk içinde yapılan her kısmı için uygulanır.) (AB) 165/2014 sayılı Tüzük de takograf kurallarını aynı kapsama bağlar: Madde 3(1), takografların bir üye devlette tescilli ve “to which Regulation (EC) No 561/2006 applies” ((AT) 561/2006 sayılı Tüzüğün uygulandığı) araçlarda bulunmasını şart koşar.

İki sistem arasındaki bağ Tüzükten daha eskidir. Hollanda, 1971’de imza sırasında Anlaşmayı “only when the law of the European Economic Community conforms with the provisions of the latter” (ancak Avrupa Ekonomik Topluluğu hukuku Anlaşmanın hükümlerine uygun hâle geldiğinde) onaylayacağını beyan etti. Belçika, Danimarka, Finlandiya, Fransa, İrlanda, Lüksemburg ve Hollanda — Almanya ile Birleşik Krallık “in essence” (özünde), Malta ise hemen hemen aynı sözcüklerle — şunu beyan etti: “Transport operations between member States of the European Economic Community shall be regarded as national transport operations within the meaning of the AETR in so far as such operations do not pass in transit through the territory of a third State which is a contracting party to the AETR.” (Avrupa Ekonomik Topluluğu üye devletleri arasındaki taşıma işlemleri, AETR’ye akit taraf olan bir üçüncü devletin topraklarından transit geçmedikleri sürece AETR anlamında ulusal taşıma işlemleri sayılır.)

Avrupa Birliği’nin kendisi taraflar arasında yer almaz. Komisyon’un önerisine göre Adalet Divanı, AETR davası olarak bilinen 22/70 sayılı Davada 31 Mart 1971’de verdiği kararda “that the area of the work of crews of vehicles engaged in road transport is an exclusive external competence of the Union” (karayolu taşımacılığı yapan taşıtlarda çalışan personelin çalışmaları alanının Birliğin münhasır dış yetkisinde olduğunu) tanımıştır; AETR’nin konusu (AT) 561/2006 ve (AB) 165/2014 sayılı Tüzüklerin kapsamına girdiğinden de “the power to negotiate and conclude the AETR and its modifications lies exclusively with the Union” (AETR’yi ve değişikliklerini müzakere etme ve akdetme yetkisi münhasıran Birliğe aittir). Komisyon, BM Avrupa Ekonomik Komisyonu’nun (UNECE) AETR Uzmanlar Grubu’nda Birliği temsil eder; Birliğin gözlemci olarak davet edildiği UNECE Karayolu Taşımacılığı Çalışma Grubu’nda ise Komisyon’un 2026 tarihli önerisi, Birliğin tutumunun üye devletlerce “acting jointly in the interest of the Union” (Birliğin çıkarına birlikte hareket ederek) ifade edilmesini öngörür.

Koyduğu kurallar, (AT) 561/2006 sayılı Tüzükle karşılaştırıldığında

Temel sınırlar iki metinde de aynıdır; farkların çoğu, AB’nin 2020 ve 2024’te Tüzüğünde yaptığı değişikliklerden gelir; bunlar arasında uluslararası taşımacılık ve kabotajdaki yük araçları için daha düşük bir kütle eşiği de vardır.

Rusça derleme Anlaşmayı 2010’a kadar yapılan değişiklikleriyle yansıtır; BM durum sayfasındaki depoziter kaydı, Madde 14’e ilişkin olanlar dışında daha sonraki bir değişiklik önerisi listelemez. Takograf süre hesaplama aracı, uluslararası bir seferi planlamak için kural setlerinden biri olarak AETR’yi sunar.

AETR kapsamında takograflar

Konsolide metnin Madde 10’u, her Akit Tarafın kendi topraklarında tescilli araçlarda kayıt cihazının takılmasını ve kullanılmasını öngörmesini ister ve yapım, takma, kullanım ve test bakımından 20 Aralık 1985 tarihli (AET) 3821/85 sayılı Konsey Tüzüğüne uygun cihazı Anlaşmaya uygun sayar. Madde 13 dijital takografa geçişi düzenledi: dijital kayıt cihazına ilişkin yeni hükümler, ilgili değişikliklerin yürürlüğe girmesinden en geç dört yıl sonra Akit Taraflar için bağlayıcı hâle geldi; bu süreden sonra ilk kez hizmete giren her araçta böyle bir cihaz bulunmak zorundaydı ve Akit Taraflar, bu sürenin dolmasından en geç üç ay önce sürücü kartlarını verebilmek için gerekli önlemleri almak zorundaydı. Bu süre dolmadan iki yıldan kısa bir süre önce ya da süre dolduktan sonra katılan bir devlet, Anlaşmanın kendisi için yürürlüğe girmesinden itibaren en çok iki yıllık bir geçiş süresinden yararlanabilir; Gürcistan 2011’deki katılımında, İsrail de 2025’te, katılımdan sonraki iki yıl boyunca dijital takograf için “the tolerance period” (tolerans süresi) önlemlerini uygulama hakkını saklı tuttu.

AB takograf mevzuatı AETR ülkelerine teknik bir forum da sağlar. (AB) 165/2014 sayılı Tüzüğün Madde 43’ü, “experts from third countries which are using the tachograph under the AETR Agreement” (takografı AETR Anlaşması kapsamında kullanan üçüncü ülkelerin uzmanlarını) içeren ve “shall be open to participation by experts from interested third countries which are Contracting Parties to the AETR Agreement.” (AETR Anlaşmasına Akit Taraf olan ilgili üçüncü ülkelerin uzmanlarının katılımına açık olan) bir Takograf Forumu kurar. AETR ülkelerinde sürücü kartlarını kimin verdiği, kartların ne kadar geçerli olduğu ve AETR kapsamındaki bir yol kenarı denetiminde sürücünün neyi ibraz etmesi gerektiği dijital takograf ve sürücü kartı yazısında ele alınır; AB dışındaki hangi tarafların akıllı takograf kartları kullandığı da orada anlatılır, akıllı takografın kendisi ise akıllı takograf açıklandı yazısında.

Kimler taraf

On üç devlet, imza süresi 31 Mart 1971’de kapanmadan önce Anlaşmayı imzaladı — 1970 metnindeki bir nota göre bu tarih, Karayolu Taşımacılığı Çalışma Grubu tarafından 31 Aralık 1970’ten ertelenmişti: Almanya, Avusturya, Belçika, Birleşik Krallık, Fransa, Hollanda, İsveç, İsviçre, İtalya, Lüksemburg, Norveç, Polonya ve Portekiz. 1970 metni Anlaşmanın, sekizinci onay veya katılım belgesinin tevdiinden sonraki 180. günde yürürlüğe girmesini öngördü (Madde 16(4)); BM bu tarihi 5 Ocak 1976 olarak kaydeder; sonradan katılan her devlet için ise yürürlük, o devletin kendi belgesini tevdi etmesinden 180 gün sonradır (Madde 16(5)). AB’nin 27 üye devletinin tamamı taraftır; Komisyon’un önerisi de bunu doğrular. Diğer 26 devlet:

İzlanda listede yer almaz. Birleşik Krallık Anlaşmayı 25 Mart 1971 tarihli bir bildirimle Man Adası’na, 3 Eylül 2019’da alınan ve alınmasından sonraki 180. günden itibaren geçerli olan bir bildirimle de Cebelitarık’a genişletti; 2 Ekim 2020’de Genel Sekreter, İspanya’dan Cebelitarık’a uygulamaya ilişkin bir yazı aldı.

Birkaç taraf çekince koydu veya beyanda bulundu. Çekoslovakya (bugünkü Çek Cumhuriyeti ve Slovakya için), Sovyetler Birliği (Rusya Federasyonu için) ve İspanya, uyuşmazlıklar maddesinin tahkim paragraflarıyla — 1970 metninde Madde 20(2) ve (3), konsolide metinde Madde 18(2) ve (3) — bağlı olmadıklarını beyan etti; Malta ve İsrail de aynısını yaptı; imza sırasında bu çekinceyi koymuş olan Polonya ise onay sırasında çekincesini sürdürmedi. İspanya ayrıca, kendi topraklarında 21 yaşından küçüklerin izin verilen azami ağırlığı 7,5 tonu aşan araçları kullanmasının yasaklanabileceği Madde 5 seçeneğini kullandı; Monako da katılımının Fransa ile yaptığı sözleşmeleri etkilemediğini beyan etti.

Anlaşma nasıl değiştirilir

Usul, konsolide metnin Madde 21’idir (1970’te Madde 23). Herhangi bir Akit Taraf, BM Genel Sekreteri aracılığıyla değişiklik önerebilir; Genel Sekreter öneriyi dağıtır. Altı ay içinde herhangi bir taraf itiraz edebilir ya da değişikliği kabul etmeyi amaçladığını ama kabul koşullarının kendi ülkesinde henüz gerçekleşmediğini bildirebilir; bu ikinci durumdaki bir taraf, daha önce kabul etmedikçe, izleyen dokuz ay boyunca yine de itiraz edebilir. Tek bir itiraz değişikliği düşürür. İtiraz yoksa değişiklik altı ayın sonunda, bir tarafın ikinci seçeneği kullandığı durumda ise bu tür tarafların hepsinin kabul ettiği tarih ile dokuz ayın sonundan hangisi önce gelirse o tarihte kabul edilmiş sayılır. Komisyon’un önerisi Madde 21(6)’yı aktarır: “Any amendment deemed to be accepted shall enter into force three months after the date on which it was deemed to be accepted.” (Kabul edilmiş sayılan her değişiklik, kabul edilmiş sayıldığı tarihten üç ay sonra yürürlüğe girer.) Komisyon’un açıklamasına göre bu resmî adımdan önce öneriler UNECE AETR Uzmanlar Grubu’nda, ardından Karayolu Taşımacılığı Çalışma Grubu’nda “generally first tabled, examined, and endorsed” (genellikle önce sunulur, incelenir ve onaylanır) ve ancak bundan sonra bir Akit Taraf tarafından Genel Sekretere sunulur.

İlk değişiklik dokuz aylık yolu izledi: Hollanda ve Çekoslovakya kabul koşullarının henüz gerçekleşmediğini bildirdikten sonra, bu süre itirazsız dolduğunda kabul edilmiş sayıldı ve üç ay sonra yürürlüğe girdi. Rusça derleme altı değişiklik sayar; bunların sonuncusu 20 Eylül 2010’da yürürlüğe girmiştir; durum sayfası, Madde 14’te yapılan üç değişiklik için yürürlük tarihi vermez.

Kimler katılabilir ve Moğolistan önerisi

1970 metni Anlaşmayı “for signature until 31 March 1971 and thereafter for accession, by States members of the Economic Commission for Europe and States admitted to the Commission in a consultative capacity under paragraph 8 of the Commission’s terms of reference” (31 Mart 1971’e kadar imzaya, sonrasında da katılıma, Avrupa Ekonomik Komisyonu üyesi devletlere ve Komisyonun görev tanımının 8. paragrafı uyarınca Komisyona danışmanlık statüsüyle kabul edilmiş devletlere) açtı (Madde 16(1)); Rusça derleme bu ifadeyi bugünkü Madde 14(1)’de hâlâ korur. Komisyon’un önerisine göre, Karayolu Taşımacılığı Çalışma Grubu’nun Ekim 2019’da kabul ettiği ve 23 Nisan 2022’den beri yürürlükte olan hâliyle bugünkü Madde 14(1), ECE görev tanımının 11. paragrafı uyarınca devletleri de kabul eder ve bunları Cezayir, Mısır, Ürdün, Lübnan, Fas ve Tunus ile sınırlar. Komisyon, ECE üyesi olmayan başka herhangi bir Avrupa dışı devletin, kendisini bu listeye ekleyen bir değişikliği önermeye istekli bir Akit Taraf bulması gerektiğini ekler.

Komisyon’un Moğolistan için önerdiği yol budur: AB’nin iki UNECE organında alacağı tutuma ilişkin bir Konsey kararı önerisi olan 22 Ocak 2026 tarihli COM(2026) 15. Moğolistan, katılım istediğini Komisyon’a ilk kez Ocak 2024’te bildirmişti; Almanya da Eylül 2023’te UNECE çalışma gruplarına benzer bir öneri sunmuştu. Değişiklik, Madde 14(1)’i son cümlesi şöyle olan bir metinle değiştirecektir: “Accessions under paragraph 11 of the Commission’s terms of reference shall be limited to the following States: Algeria, Egypt, Jordan, Lebanon, Mongolia, Morocco and Tunisia.” (Komisyonun görev tanımının 11. paragrafı uyarınca katılımlar şu devletlerle sınırlıdır: Cezayir, Mısır, Ürdün, Lübnan, Moğolistan, Fas ve Tunus.) Komisyon bunu Uzmanlar Grubu’nun Şubat 2026’daki 40. oturumu ve Çalışma Grubu’nun Ekim 2026’daki 121. oturumu ya da sonraki oturumlar için planladı; önerilen karara göre Çalışma Grubu değişikliği onayladıktan sonra üye devletler onu Genel Sekretere sunacaktır. Öneri ayrıca Moğolistan’ın TIR Sözleşmesine taraf olduğunu ve 18 Eylül 2003’te CMR Sözleşmesine katıldığını kaydeder. 25 Ekim 2026 itibarıyla Moğolistan BM taraflar listesinde yer almaz ve durum sayfasında listelenen son değişiklik bildirimi 1 Şubat 2022 tarihli kabuldür; bu sayfa için okunan metinler, Konsey’in kararı kabul edip etmediğini söylemez.