Troleybüs nedir: havai hat, batarya ve hukuki statü

Troleybüs, gücünü yol boyunca asılı bir havai hattan alan ve raysız olarak yolun kendisinde giden elektrikli otobüstür. Bu, Ankara’da troleybüs üreten Bozankaya’nın ürün sayfasındaki tanımdır; sayfa, hattın olmadığı yerler için bir batarya sistemi de ekler. Škoda Group ve Bozankaya hat gerilimini 600 veya 750 V olarak verir. Avrupa Birliği’nde, (AB) 2019/1161 sayılı Direktifin gerekçe 18’i, troleybüslerin şebeke dışında nasıl çalıştıklarına ilişkin bir koşulla sıfır emisyonlu otobüs sayıldığını söyler; Türkiye’de 2918 sayılı Kanunun 3. maddesi onları otobüs sınıfına koyar.

4 Kasım 2026 itibarıyla durum. O gün okunanlar: altı dil sürümüyle (AB) 2019/1161 sayılı Direktif ve 2009/33/AT sayılı Direktifin konsolide metni; 2918 sayılı Kanun; Škoda Group, Bozankaya ve Solaris’in troleybüs sayfaları ile Bozankaya’nın İngilizce kataloğu; Uluslararası Toplu Taşımacılık Birliği UITP’nin troleybüs konu sayfası. Açılmayanlar: Solaris’in Trollino sayfalarının dayandığı, yüklenmeyen veri föyleri; Škoda’nın hata döndüren 26Tr ve 36Tr referans sayfaları; UITP’nin Global Trolleybus Figures 2025 yayını; herhangi bir işletmecinin veya şehrin kendi rakamları. Bu nedenle aşağıda filo veya hat ağı sayısı yer almaz.

Araç nedir

Bozankaya’nın ürün sayfası “What is trolleybus?” (Troleybüs nedir?) sorusunu tek cümleyle yanıtlar: araç gücünü yol boyunca uzanan hattan alır, hattın olmadığı yerde batarya sistemi kullanır ve troleybüsler “are electric buses that do not require a rail system infrastructure, have low infrastructure costs and have freedom of route because they use the highway” (ray sistemi altyapısı gerektirmeyen, altyapı maliyeti düşük ve karayolunu kullandıkları için güzergâh serbestliği olan elektrikli otobüslerdir). Sayfa bu altyapı maliyetleri için rakam vermez. UITP’nin 18 Aralık 2023 tarihli Knowledge Brief yayınına ilişkin özeti troleybüsü “a mode that’s been around for over 130 years” (130 yılı aşkın süredir var olan bir ulaşım türü) olarak niteler.

Üreticiler alçak tabanlı araçlar tanımlar. Solaris, Trollino’yu “a family of low-floor trolleybuses” (alçak tabanlı troleybüslerden oluşan bir aile), Škoda ise 32Tr’yi “fully low-floor car” (tamamen alçak tabanlı araç) olarak adlandırır. Bozankaya’nın kataloğu üç uzunluğunun tümü için “100% Low Floor, M3 Class I” (%100 alçak taban, M3, Sınıf I) yazar; Sınıf I’in ne anlama geldiği otobüs sınıfları yazısında anlatılır, troleybüs çatısı için kendine özgü bir hükmü olan acil çıkış kuralları ise otobüs kapıları ve acil çıkışlar yazısında ele alınır. Škoda 30Tr’de tüm elektrik donanımı “is stored in a container on the roof of the vehicle” (aracın çatısındaki bir konteynerde bulunur). Škoda 32Tr sayfası ile Bozankaya kataloğu rejeneratif frenlemeyi listeler.

Batarya elektrikli bir otobüs, elektrikli otobüsler yazısında anlatıldığı gibi, depoda kabloyla ya da yolda pantograf veya şarj rayları ile şarj edilir. Troleybüs ise enerjisini, altından giderken hattan alır.

Üreticilerin föyleri ne veriyor

Sayfaları okunan üç üretici aynı üç uzunluk etiketini kullanır. Škoda’nın ürün sayfasında 12 m, 18 m ve 24 m başlıkları vardır, Solaris modellere Trollino 12, 18 ve 24 adını verir, Bozankaya’nın kataloğunda 12 M, 18 M ve 24 M sütunları bulunur. Parametrelere iki Škoda 12 m modeli ile Bozankaya’nın üç uzunluğunun tümü için ulaşılabildi.

Škoda’nın parametre tablosu 104 ve 95 değerlerini “Number of seats” (koltuk sayısı) diye etiketler; Bozankaya’nın kataloğu koltukları ve yolcu kapasitesini ayrı satırlarda verir. Aynı katalog, “Operation in Reverse Polarity” (ters kutuplulukta çalışma) satırında üç uzunluğun tümü için “Yes” (evet) yanıtını verir ve azami eğim olarak %18 yazar.

Solaris, Kuzey Amerika için 12 m (40 ft) ve 18 m (60 ft) Trollino sürümleri sayar; bu sürümler “tailored to local overhead infrastructure and operator requirements” (yerel havai altyapıya ve işletmeci gereksinimlerine göre uyarlanmış) durumdadır. 2018 tarihli bir Solaris föyündeki Trollino 12 rakamları şehir otobüsü tahrik seçenekleri yazısındadır.

Hattın olmadığı yerde çalışma

Okunan sayfalar şu düzenlemeleri sayar:

• Yalnız hat. Solaris “trolleybuses with traction power supply only” (yalnızca çekiş hattından beslenen troleybüsler) listeler.
• Çekiş bataryası. Škoda, 30Tr’nin aracın arka bölümünde çekiş bataryalarına sahip olabileceğini, bunun “allowing a full-fledged ride in places without overhead contact lines” (havai kontak hattı olmayan yerlerde tam anlamıyla sürüşe olanak verdiğini), 32Tr’nin ise “can travel up to 12 kilometers on a single charge” (tek şarjla 12 kilometreye kadar gidebildiğini) söyler. Bozankaya’nın kataloğu LTO’yu standart olarak verir, “depending on project demand” (proje talebine bağlı olarak) “NMC or LFP” (NMC veya LFP) da mümkündür. Solaris’in Kuzey Amerika sayfası, bataryaların hat dışı çalışmayı “even over distances of several dozen kilometers” (onlarca kilometrelik mesafelerde bile) mümkün kıldığını söyler.
• Süper kapasitörler. Solaris “hybrid trolleybuses equipped with additional power reservoirs in the form of batteries of supercapacitors” (süper kapasitör bataryaları biçiminde ek güç depolarıyla donatılmış hibrit troleybüsler) tanımlar.
• Yardımcı dizel jeneratör. Škoda bunu 30Tr için diğer seçenek olarak sayar.
• Yakıt hücresi. Solaris “also sells models fitted with a fuel cell range extender, working beyond the traction line” (çekiş hattının ötesinde çalışan, yakıt hücreli menzil uzatıcılı modeller de satar).

Škoda’nın ürün sayfası hat dışı düzenlemeyi “a partial solution” (kısmi bir çözüm) olarak adlandırır; bu çözümle troleybüsler “can also serve areas without overhead lines” (havai hat olmayan bölgelere de hizmet verebilir).

UITP’nin hat üzerinde şarj için kullandığı terim in-motion charging, IMC’dir (hareket halinde şarj): “IMC trolleybuses charge as they ride” (IMC troleybüsleri giderken şarj olur). Bozankaya’nın kataloğu, katener alanında hattın “energy for both the vehicle and its batteries” (hem araca hem bataryalarına enerji) sağladığını söyler; teknik özellikler sayfası bu şarjı 60 kW’a kadar olarak, yanında 360 kW’a kadar bir CCS fişiyle birlikte listeler. Katalog menzilini iki biçimde ifade eder: sayfa 4 “a minimum range of 25 km with its battery” (bataryasıyla en az 25 km menzil) der; sayfa 5 ise “Battery Range (With Operating Conditions and Single Charge)” (batarya menzili, işletme koşulları ve tek şarjla) başlığı altında 18 M ve 24 M için “Up to 25 km” (25 km’ye kadar), 12 M için “Up to 40 km” (40 km’ye kadar) verir.

Batarya elektrikli bir otobüsün durakta pantografla şarjı ve AB’nin bu şarja ilişkin arayüz kuralları fırsat şarjı ve pantograflar yazısında ele alınır.

Hukuki metinler onu nasıl sınıflandırıyor

AB cümlesi, satın alınan otobüsler için asgari hedefin yarısının sıfır emisyonlu otobüslerle karşılanması gerektiğini söyleyen cümlenin hemen ardından gelir. Gerekçe, hüküm getiren bir madde değildir. Batarya, jeneratör ya da yakıt hücresi gibi belirli bir güç aktarma organının adını vermez. Trolley sözcüğü, 2009/33/AT sayılı Direktifin 20 Mayıs 2024 tarihli konsolide metninde geçmez; bu metnin Madde 4’teki temiz araç ve sıfır emisyonlu ağır ticari araç tanımları ile her üye devletin payları Temiz Araçlar Direktifi ve kamu otobüs alımları yazısında anlatılır.

Aynı gerekçenin dil sürümleri “Oberleitungsbusse” (Almanca), “trolebuses” (İspanyolca), “trolejbusy” (Polonyaca), “filobus” (İtalyanca) ve “trolleybus” (Fransızca) sözcüklerini kullanır; İngilizce sürüm “trolley buses” diye iki sözcük yazar.

Ağır ticari araçlara ilişkin üretici tarafındaki CO2 kuralı ve troleybüsün bu kural karşısındaki yeri, diğer tahrik seçenekleriyle birlikte şehir otobüsü tahrik seçenekleri yazısında ele alınır.

Yukarıda adı geçen üreticiler

Škoda Group şunu belirtir: “Škoda has produced more than 15,000 trolleybuses.” (Škoda 15.000’den fazla troleybüs üretti.) 30Tr’nin 2010’dan beri üretildiğini ve 32Tr’nin “had its world premiere in Opava at the end of 2018” (dünya prömiyerini 2018 sonunda Opava’da yaptığını) söyler; Opava’da ulaşım şirketi, Škoda 14 Tr troleybüslerinin yerine on adet satın almıştır. Ürün sayfası ayrıca bir 26Tr ve bir 36Tr listeler. Solaris, Trollino ailesini satar. Bozankaya’nın ürün sayfası “Bozankaya Trambus” adını kullanır. Bu üçü, sayfaları okunan üreticilerdir; üreticilerin tam listesi değildirler.