Kombine, intermodal ve multimodal taşımacılık nedir? Tanımlar ve karayolu etabı

Eurostat, BM Avrupa Ekonomik Komisyonu ve Uluslararası Ulaştırma Forumu’nun Ulaştırma İstatistikleri Sözlüğü’nde (Glossary for transport statistics, 6. baskı, 2026) multimodal (çok türlü) yük taşımacılığı “Transport of goods using at least two modes of transport” (eşyanın en az iki taşıma türü kullanılarak taşınması) olarak tanımlanır; sözlük, “Intermodal transport is a particular type of multimodal transport” (intermodal taşımacılık, multimodal taşımacılığın özel bir türüdür) der. İntermodal taşımacılık ise “The movement of goods in one and the same ITU” (eşyanın tek ve aynı ITU içinde hareketi) olarak tanımlanır. ITU, konteyner, değiştirilebilir kasa veya yarı römork gibi bir intermodal taşıma birimidir (intermodal transport unit); tanımdaki hareket de “which uses several modes of transport successively without handling the goods themselves when changing modes” (taşıma türü değişirken eşyanın kendisi elleçlenmeden art arda birkaç taşıma türünü kullanan) bir harekettir. Kombine taşımacılık tanımı bir kez daha daraltır: “Intermodal transport where the major part is by rail, inland waterways or sea” (büyük kısmı demiryolu, iç suyolu veya denizyoluyla yapılan intermodal taşımacılık); varsa başlangıç ve son karayolu etapları için de sınırlar konur. AB hukukunun uyguladığı tanım ise 92/106/AET sayılı Konsey Direktifi’nin (Council Directive 92/106/EEC) 1. maddesindedir: “the transport of goods between Member States where the lorry, trailer, semi-trailer, with or without tractor unit, swap body or container of 20 feet or more uses the road on the initial or final leg of the journey and, on the other leg, rail or inland waterway or maritime services where this section exceeds 100 km as the crow flies” (üye devletler arasında, kamyonun, römorkun, çekicili veya çekicisiz yarı römorkun, değiştirilebilir kasanın ya da 20 fit veya daha uzun konteynerin yolculuğun başlangıç veya son etabında karayolunu, diğer etabında ise, bu kesim kuş uçumu 100 km’yi aşıyorsa, demiryolunu, iç suyolunu veya denizyolu hizmetlerini kullandığı eşya taşımacılığı). Tanım karayolu etabını da sınırlar.

Durum: 8 Ekim 2026. O gün okunanlar: AB Yayın Ofisi verilerinde yürürlükte olarak kayıtlı olan ve 2013/22/AB sayılı Direktif’ten sonra değiştirici bir tasarruf görmeyen 92/106/AET sayılı Direktif, 1 Temmuz 2013 tarihli konsolide metniyle; Komisyon’un Direktif’i revize etme önerisi ve Avrupa Parlamentosu’nun usul dosyası; Ulaştırma İstatistikleri Sözlüğü’nün, Eurostat tarafından 23 Şubat 2026’da yayımlanan 6. baskısı ile 2019 tarihli 5. baskısı; iki BM antlaşmasının BM Antlaşmalar Derlemesi’ndeki (UN Treaty Collection) metinleri ve durum sayfaları; aşağıda anılan diğer AB tasarrufları ve Türk yönetmeliği. AB konsolide metinlerinin her biri kendisi için “is meant purely as a documentation tool and has no legal effect” (yalnızca bir belgeleme aracı olarak tasarlanmıştır ve hukuki etkisi yoktur) der. Türk mevzuatından yapılan alıntılar özgün metniyle verilir. AB metinlerinin Türkçe resmî sürümü yoktur; AB ve BM metinlerinden ve istatistik sözlüğünden yapılan alıntılar özgün İngilizce sözcükleri korur, ayraç içindeki çeviriler sitenin çevirisidir.

Multimodal taşımacılık: birden fazla taşıma türü

Sözlüğün tanımı en geniş olanıdır: iki taşıma türü yeterlidir ve multimodal taşımacılık “may involve handling of the goods during transfers between modes” (taşıma türleri arasındaki aktarmalar sırasında eşyanın elleçlenmesini içerebilir). Avrupa Komisyonu’nun eşya taşımacılığı lojistiğine ilişkin 28 Haziran 2006 tarihli COM(2006) 336 sayılı Bildirimi de aynı fikre dayanır: Bildirim’e göre çok türlü taşımacılık (‘Multimodality’) “is the carriage of goods by two or more modes of transport, irrespective of the types of freight, within a single transport chain” (yük türünden bağımsız olarak, eşyanın tek bir taşıma zinciri içinde iki veya daha fazla taşıma türüyle taşınmasıdır). Bildirim’in diğer tanımları lojistik nedir yazısında ele alınır.

Cenevre’de 24 Mayıs 1980’de kabul edilen Birleşmiş Milletler Uluslararası Çok Türlü Eşya Taşımacılığı Sözleşmesi (United Nations Convention on International Multimodal Transport of Goods) terimi bir taşıma sözleşmesine bağlar: uluslararası multimodal taşımacılık, bir ülkede multimodal taşıma operatörünün eşyayı teslim aldığı yerden başka bir ülkede teslim için belirlenmiş bir yere kadar yapılan “the carriage of goods by at least two different modes of transport on the basis of a multimodal transport contract” (eşyanın bir multimodal taşıma sözleşmesine dayanarak en az iki farklı taşıma türüyle taşınması) olarak tanımlanır (Madde 1(1)). Ayrı, tek türlü bir sözleşmeyle satın alınan toplama ve teslim hizmetleri kapsam dışında kalır: “The operations of pick-up and delivery of goods carried out in the performance of a unimodal transport contract, as defined in such contract, shall not be considered as international multimodal transport.” (Tek türlü bir taşıma sözleşmesinin ifası kapsamında, bu sözleşmede tanımlandığı şekliyle yürütülen eşya toplama ve teslim işlemleri uluslararası multimodal taşımacılık sayılmaz.) Operatör “acts as a principal, not as an agent” (temsilci sıfatıyla değil, asıl sıfatıyla hareket eder) (Madde 1(2)). BM Antlaşmalar Derlemesi Sözleşme’yi “Not yet in force” (henüz yürürlükte değil) olarak, 6 imzacı ve 11 tarafla listeler; Sözleşme’nin 36. maddesi 30 devlet şartı arar.

İntermodal taşımacılık: tek yükleme birimi, birden fazla taşıma türü

Sözlükteki iki tanım arasındaki fark birimdir. Sözlüğün intermodal taşıma birimi (ITU) “Container, swap body, semi-trailer, trailer or goods road motor vehicle suitable for intermodal transport” (intermodal taşımacılığa uygun konteyner, değiştirilebilir kasa, yarı römork, römork veya eşya taşıyan karayolu motorlu taşıtı) olarak tanımlanır ve intermodal yükleme birimi (intermodal loading unit) diye de anılır. Eşya birimin içinde kalır ve yalnızca birim aktarılır; sözlük en yaygın kullanılan teknikler olarak tekerlekler üzerinde yapılan roll-on/roll-off (ro-ro) ile kaldırma ekipmanıyla yapılan lift-on/lift-off (lo-lo) yöntemlerini sayar.

Demiryoluyla taşınan karayolu araçları için sözlükte iki tanım daha vardır. Piggyback taşımacılığı “Transport of road vehicles by rail” (karayolu araçlarının demiryoluyla taşınması) olarak tanımlanır. Rolling road ise “Transport of complete road vehicles, using ro-ro techniques, on trains normally composed entirely of low-floor wagons” (komple karayolu araçlarının, ro-ro teknikleri kullanılarak, normalde tamamı alçak tabanlı vagonlardan oluşan trenlerle taşınması) olarak tanımlanır ve “Transport of lorries via the Eurotunnel is an example of a rolling road” (kamyonların Eurotunnel üzerinden taşınması rolling road’a bir örnektir). Tek başına taşınan yarı römorklar cepli vagon (pocket wagon) gibi vagonlarla taşınır; cepli vagon “rail wagon with a recessed pocket to accept the axle/wheel assembly of a semi-trailer” (yarı römorkun dingil/tekerlek grubunu almak için içe gömük bir cebi olan demiryolu vagonu) olarak tanımlanır. Değiştirilebilir kasanın konteynerden ve yarı römorktan farkı değiştirilebilir kasa (swap body) açıklandı yazısında anlatılıyor.

Kombine taşımacılık: büyük kısmı karayolu dışında

Sözlük, kombine taşımacılığın karayolu etaplarını bir sonraki bölümde alıntılanan 92/106/AET sayılı Direktif’le aynı sözcüklerle sınırlar. 6. baskısı, intermodal taşımacılık bölümünün revize edildiğini ve bunun “particularly aligning the chapter with UNECE’s terminology on combined transport” (özellikle bölümü UNECE’nin kombine taşımacılık terminolojisiyle uyumlu hâle getirerek) yapıldığını söyler; 2019 tarihli 5. baskıda kombine taşımacılık için bir madde yoktu (metninde yaptığımız arama).

Cenevre’de 1 Şubat 1991’de akdedilen Önemli Uluslararası Kombine Taşımacılık Hatları ve İlgili Tesisler Hakkında Avrupa Anlaşması (AGTC), kombine taşımacılığı “the transport of goods in one and the same transport unit using more than one mode of transport” (eşyanın birden fazla taşıma türü kullanılarak tek ve aynı taşıma birimi içinde taşınması) olarak tanımlar (Madde 1(a)). Taraflar Anlaşma’yı “as a co-ordinated international plan for the development and operation of a network of important international combined transport lines and related installations” (önemli uluslararası kombine taşımacılık hatları ve ilgili tesislerden oluşan bir ağın geliştirilmesi ve işletilmesi için eşgüdümlü bir uluslararası plan olarak) kabul eder (Madde 2); bu hatlar arasında “regular international combined transport (e.g. swap body, container, semi-trailer)” (düzenli uluslararası kombine taşımacılık, örneğin değiştirilebilir kasa, konteyner, yarı römork) için kullanılan hatlar da vardır (Madde 1(b)). Anlaşma 20 Ekim 1993’te yürürlüğe girdi; BM Antlaşmalar Derlemesi, aralarında Almanya, İtalya, Polonya, Rusya Federasyonu ve Türkiye’nin de bulunduğu 34 taraf listeler; İspanya 25 Kasım 2025’te katılmıştır. Birleşik Krallık taraflar arasında değildir.

Türkiye’nin Kombine Taşımacılık Yönetmeliği, 92/106/AET sayılı Direktif dikkate alınarak hazırlanmış ulusal bir metindir (Madde 4). Yönetmelik kombine yük taşımacılığını, “Taşımacılığın büyük kısmının demiryolu, iç suyolu veya denizyoluyla, taşımanın başlangıç veya son etabının ise mümkün olan en kısa mesafeyle karayoluyla yapıldığı” intermodal taşımacılık olarak tanımlar (Madde 5(1)(e)). Madde 6(1), Direktif’tekilere benzer koşullar ekler: kuş uçumu 100 km’den uzun bir demiryolu, denizyolu veya iç suyolu etabı ve en yakındaki uygun demiryolu yük istasyonlarının veya lojistik merkezlerin ve/veya kuş uçumu 150 km’lik bir yarıçap içindeki limanların kullanılması.

92/106/AET sayılı Direktif’e göre karayolu etabı

Karayolu etabı ya “between the point where the goods are loaded and the nearest suitable rail loading station for the initial leg, and between the nearest suitable rail unloading station and the point where the goods are unloaded for the final leg” (başlangıç etabında eşyanın yüklendiği nokta ile en yakın uygun demiryolu yükleme istasyonu arasında, son etapta ise en yakın uygun demiryolu boşaltma istasyonu ile eşyanın boşaltıldığı nokta arasında) ya da “within a radius not exceeding 150 km as the crow flies from the inland waterway port or seaport of loading or unloading” (yükleme veya boşaltma yapılan iç suyolu limanından ya da deniz limanından kuş uçumu 150 km’yi aşmayan bir yarıçap içinde) yer alır. Demiryolu etabı için metin kilometre cinsinden bir rakam vermez.

Direktif tanıma kurallar bağlar. Üye devletler, 1 Temmuz 1993’e kadar “liberalize the combined transport operations referred to in Article 1 from all quota systems and systems of authorization” (1. maddede belirtilen kombine taşıma işlemlerini tüm kota ve izin sistemlerinden kurtararak serbestleştirmek) zorundaydı (Madde 2). Kira veya ücret karşılığı taşımacılıkta taşıma belgesinde yükleme ve boşaltma istasyonları veya limanları da belirtilmelidir; bu bilgiler, taşımanın karayolu dışındaki kısmı tamamlandığında demiryolu veya liman idarelerince damgayla onaylanır (Madde 3). Bir üye devlette yerleşik olup mesleğe ve piyasaya erişim koşullarını karşılayan taşımacılar “initial and/or final road haulage legs which form an integral part of the combined transport operation and which may or may not include the crossing of a frontier” (kombine taşıma işleminin ayrılmaz bir parçası olan ve sınır geçişi içerebilen ya da içermeyen başlangıç ve/veya son karayolu taşıma etaplarını) yapabilir (Madde 4). Üye devletler, kombine taşımacılıkta kullanılan karayolu taşıtlarına uygulanan ve Direktif’te sayılan, Almanya’daki Kraftfahrzeugsteuer gibi vergilerin, Komisyon’a danıştıktan sonra kendilerinin belirlediği sınırlar ve koşullar içinde “reduced or reimbursed either by a standard amount, or in proportion to the journeys that such vehicles undertake by rail” (ya götürü bir tutarla ya da bu taşıtların demiryoluyla yaptığı yolculuklarla orantılı olarak indirilmesini veya iade edilmesini) sağlamak zorundadır (Madde 6). Karayolu etapları zorunlu tarife düzenlemelerinden muaftır (Madde 8).

Başka AB tasarrufları da Direktif’e atıf yapar. 96/53/AT sayılı Konsey Direktifi, intermodal taşıma işlemleri arasında 92/106/AET sayılı Direktif’teki kombine taşıma işlemlerinden toplam azami uzunluğu 45 fite kadar konteyner veya değiştirilebilir kasa taşıyanları sayar ve bu işlemlerde iki veya üç dingilli yarı römorklu üç dingilli bir motorlu taşıt için 44 tona, diğer durumlarda ise 40 tona izin verir; bkz. kamyon ağırlıkları. (AT) 1072/2009 sayılı Tüzük, bir üye devletin kabotaj kurallarını kendi topraklarındaki karayolu etaplarına “where necessary to avoid misuse” (kötüye kullanımı önlemek için gerektiğinde) uygulamasına izin verir (Madde 10(7)); (AB) 2020/1057 sayılı Direktif’e göre de bir karayolu etabındaki sürücü, “if the road leg on its own consists of bilateral transport operations” (karayolu etabı tek başına iki taraflı taşıma işlemlerinden oluşuyorsa) gönderilmiş sayılmaz (Madde 1(6)). İki kural da kabotaj ve gönderilen sürücüler yazısında ele alınır.

Metinlerin karşılaştırması

92/106/AET sayılı Direktif’in revizyonu

Komisyon 7 Kasım 2023’te Direktif’i değiştirmeyi önerdi (COM(2023) 702). Öneri, kendi deyişiyle “Greening Transport Package” (Ulaştırmayı Yeşillendirme Paketi) adlı paketin parçasıdır ve Direktif’e “on the establishment of a support framework for intermodal transport of goods” (intermodal eşya taşımacılığı için bir destek çerçevesi oluşturulmasına ilişkin) şeklinde yeni bir başlık verilmesini öngörür. 1. madde, 1a ila 1c maddeleriyle değiştirilecekti. İntermodal taşıma işlemi “the carriage of a single intermodal loading unit between its loading point and unloading point over two or more transport legs” (tek bir intermodal yükleme biriminin yükleme noktası ile boşaltma noktası arasında iki veya daha fazla taşıma etabı üzerinden taşınması) olacaktı; etaplardan en az biri demiryolu, iç suyolu veya kısa mesafe deniz taşımacılığıyla, başlangıç veya son etap ya da her ikisi karayoluyla yapılacak ve eşya elleçlenmeyecekti. Bir işlem, diğer koşulların yanı sıra “the operation produces at least 40% less external costs than the alternative unimodal road transport operation” (işlem, alternatif tek türlü karayolu taşıma işlemine göre en az %40 daha az dış maliyet üretir) ise kombine taşıma işlemi sayılacaktı (karayolu alternatifi olmayan ada–anakara bağlantılarında ise alternatif denizyolu intermodal işlemine göre); 1c maddesinin koşulları mesafe sınırı içermez. Yeni bir 9a maddesi, karayolu etaplarındaki araçları “from weekend, night and holiday driving bans applying to heavy goods vehicles only” (yalnızca ağır yük taşıtlarına uygulanan hafta sonu, gece ve tatil sürüş yasaklarından) muaf tutacaktı; ulusal yasaklar Avrupa’da kamyon trafik yasakları yazısında karşılaştırılır.

8 Ekim 2026’da Legislative Observatory, 2023/0396(COD) sayılı usulde ulaşılan aşamayı “Awaiting committee decision” (komite kararı bekleniyor) olarak gösteriyordu; sorumlu komite Parlamento’nun Ulaştırma ve Turizm Komitesi’ydi. Dosyadaki başlıca olaylar, önerinin 7 Kasım 2023’te yayımlanması, komiteye havalenin 14 Aralık 2023’te duyurulması ve önceki yasama döneminden kalan işlere 13 Kasım 2024’te yeniden başlanmasıdır; dosyada Parlamento tutumu, Konsey tutumu veya kabul edilmiş bir tasarruf yer almaz. Bu nedenle yukarıda alıntılanan 1. madde yürürlükteki tanım olmayı sürdürür. İlgili terimler kamyon ve otobüs terimleri sözlüğü sayfasında kısaca tanımlanır.