Kamyon, otobüs ve karayolu yük taşımacılığı sözlüğü: terimler ve onları tanımlayan metinler

Bu sözlük, kamyon, otobüs, römork ve karayolu yük taşımacılığı terimlerinin anlamını onları tanımlayan metinlerin kendi sözleriyle verir: AB ve BM metinleri; Almanya, İspanya, Türkiye, Büyük Britanya ve Amerika Birleşik Devletleri’nin kanunları ve yönetmelikleri; İngiliz hükümetinin sayfaları; Eurostat, BM Avrupa Ekonomik Komisyonu ve Uluslararası Ulaştırma Forumu’nun istatistik sözlüğü; Avrupa Komisyonu’nun sayfaları; Eurovignette satış portalı ve taşıma işleri komisyonculuğu için FIATA. Her madde kaynağını belirtir ve bu sitede konuyu daha ayrıntılı ele alan bir sayfa varsa ona bağlantı verir.

Durum: 8 Ekim 2026. Her metin o gün, kaynak listesinde belirtilen sürümüyle okundu. AB konsolide metinleri, kendilerinin “meant purely as a documentation tool” (yalnızca bir belgeleme aracı olarak tasarlanmış; sitenin çevirisi) olduğunu ve asıl metinlerin Avrupa Birliği Resmî Gazetesi’nde (Official Journal) yayımlananlar olduğunu belirtir; TIR Sözleşmesi ve UN Regulation No. 13 için okunan sürümler ise bunun yerine Birleşmiş Milletler’in özgün metinlerini gösterir. Türk mevzuatından yapılan alıntılar özgün metniyle verilir. İngilizce, Almanca ve İspanyolca alıntılar özgün sözcükleri korur, çevirileri ayraç içinde izler; AB metinlerinin Türkçe resmî sürümü olmadığından bunlardan yapılan alıntıların çevirisi sitenin çevirisi olarak belirtilir.

Lojistik ve taşımacılık sektörü

Eşya taşımacılığı lojistiği (freight transport logistics)

Avrupa Komisyonu’nun 28 Haziran 2006 tarihli COM(2006) 336 sayılı Bildirimi’nin 2. bölümünde eşya taşımacılığı lojistiği “covers the planning, organisation, management, control and execution of freight transport operations in the supply chain” (tedarik zincirindeki eşya taşıma işlemlerinin planlanmasını, organizasyonunu, yönetimini, kontrolünü ve yürütülmesini kapsar; sitenin çevirisi). Komisyon’un bir politika metni olan ve mevzuat niteliği taşımayan Bildirim, tanımı “For the purposes of this Communication” (bu Bildirim’in amaçları bakımından; sitenin çevirisi) verir. Daha fazlası: lojistik nedir.

Üçüncü taraf lojistiği (3PL)

Aynı Bildirim terimi, hizmet sağlayıcıları kullanan kuruluşun tarafından tanımlar: “‘Third-party logistics’ means that an organisation uses external logistics providers that supply all or a considerable number of its logistical activities” (üçüncü taraf lojistiği, bir kuruluşun lojistik faaliyetlerinin tamamını veya önemli bir kısmını sağlayan dış lojistik hizmet sağlayıcılarını kullanması anlamına gelir; sitenin çevirisi) (2. bölüm). Daha fazlası: lojistik nedir.

Lojistik işletmecisi (logistics operator)

İspanya’nın Kara Taşımacılığı Kanunu Ley 16/1987 (LOTT), lojistik işletmecilerini (operadores logísticos), müşterilerinin ihtiyaç duyduğu eşyanın tedarik, taşıma, depolama veya dağıtım işlemlerini “por cuenta ajena” (başkası hesabına) organize etme, yönetme ve kontrol etme konusunda uzmanlaşmış işletmeler olarak tanımlar (Madde 122). Türkiye’nin Karayolu Taşıma Yönetmeliği ise lojistik işletmecisini, fiili taşımacılık faaliyetinin yanı sıra müşterilerine ait eşyayı teslim aldıktan sonra kendi gözetim ve denetimi altında yükleme, depolama, paketleme ve dağıtım gibi hizmetlerin tamamını veya bir kısmını üstlenen gerçek ve tüzel kişiler olarak tanımlar (Madde 4(1)(ğğ)). Daha fazlası: lojistik nedir.

Taşıma işleri komisyoncusu (freight forwarder)

Kendini “a non-governmental organisation” (hükümet dışı bir kuruluş) olarak tanımlayan Uluslararası Taşıma İşleri Komisyoncuları Dernekleri Federasyonu FIATA (International Federation of Freight Forwarders Associations), 2004’te taşıma işleri komisyonculuğu ve lojistik hizmetlerini (freight forwarding and logistic services), yan hizmetler ve danışmanlık hizmetleriyle birlikte, “services of any kind relating to the carriage (performed by single mode or multimodal transport means), consolidation, storage, handling, packing or distribution of goods” (eşyanın tek türlü veya çok türlü taşıma araçlarıyla taşınması, konsolidasyonu, depolanması, elleçlenmesi, paketlenmesi veya dağıtımıyla ilgili her türlü hizmet) olarak tanımladı. Alman hukukunda taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesi, Spediteur’ü “die Versendung des Gutes zu besorgen” (eşyanın gönderilmesini sağlamakla) yükümlü kılar (Ticaret Kanunu, HGB § 453(1)).

Freight broker (Amerika Birleşik Devletleri)

Tanımları ABD Kanunlar Derlemesi’nin (US Code) motorlu taşıyıcılar, su yolu taşıyıcıları, brokerler ve taşıma işleri komisyoncularına ilişkin kısmına uygulanan 49 U.S.C. 13102’de broker; motorlu taşıyıcı (motor carrier) ya da onun çalışanı veya temsilcisi olmayan, asıl veya temsilci sıfatıyla “transportation by motor carrier for compensation” (ücret karşılığında motorlu taşıyıcıyla taşımacılık) satan, satışa sunan, bunun için pazarlık yapan ya da kendini bunu satan, sağlayan veya ayarlayan olarak tanıtan kişidir (13102(2)). Taşıma işleri komisyoncusu (freight forwarder), tanımının diğer unsurlarının yanı sıra “assumes responsibility for the transportation from the place of receipt to the place of destination” (teslim alma yerinden varış yerine kadar taşımanın sorumluluğunu üstlenir); aynı bölüm onu taşıyıcılar (carriers) arasında sayar (13102(3) ve (8)).

Taşıyıcı ve karayolu eşya taşımacısı (carrier, road haulage operator)

(AT) 1071/2009 sayılı Tüzük “the occupation of road haulage operator” (karayolu eşya taşımacısı mesleği; sitenin çevirisi) kavramını “the activity of any undertaking transporting goods for hire or reward by means either of motor vehicles or combinations of vehicles” (motorlu taşıtlarla veya taşıt kombinasyonlarıyla kira veya ücret karşılığı eşya taşıyan herhangi bir işletmenin faaliyeti; sitenin çevirisi) olarak tanımlar (Madde 2(1)). Almanya’nın Ticaret Kanunu’nda taşıyıcı (Frachtführer), eşyayı varış yerine taşımayı ve orada alıcıya teslim etmeyi üstlenir (HGB § 407(1)). Daha fazlası: karayolu taşımacısı yetki belgesi.

Kira veya ücret karşılığı taşımacılık ve kendi hesabına taşımacılık

Eurostat, UNECE ve Uluslararası Ulaştırma Forumu’nun Ulaştırma İstatistikleri Sözlüğü (Glossary for transport statistics), kira veya ücret karşılığı taşımacılığı (transport for hire or reward) “Carriage for remuneration of persons or goods on behalf of third parties” (üçüncü kişiler adına, ücret karşılığında kişilerin veya eşyanın taşınması), kendi hesabına taşımacılığı (transport on own account) ise “Transport which is not for hire or reward” (kira veya ücret karşılığı olmayan taşımacılık) olarak tanımlar. Daha fazlası: lojistik nedir.

Ton-kilometre

Aynı sözlük karayolunda ton-kilometreyi “Unit of measurement of goods transport which represents the transport of one tonne by road over one kilometre” (bir tonun karayoluyla bir kilometre taşınmasını ifade eden yük taşımacılığı ölçü birimi) olarak tanımlar; mesafe olarak “the distance actually run” (fiilen kat edilen mesafe) esas alınır. Daha fazlası: lojistik nedir.

Kabotaj

(AT) 1072/2009 sayılı Tüzük kabotaj işlemlerini (cabotage operations) “national carriage for hire or reward carried out on a temporary basis in a host Member State” (ev sahibi üye devlette geçici olarak yapılan, kira veya ücret karşılığı ulusal taşımacılık; sitenin çevirisi) olarak tanımlar (Madde 2(6)); ev sahibi üye devlet de “in which a haulier operates other than the haulier’s Member State of establishment” (bir taşımacının, kendi kuruluş üye devleti dışında faaliyet gösterdiği; sitenin çevirisi) üye devlettir (Madde 2(3)). Daha fazlası: kabotaj ve gönderilen sürücüler.

Araçlar ve katarlar

Kamyon (lorry, truck) ve rijit kamyon (rigid lorry)

(AB) 2018/858 sayılı Tüzük’ün Ek I, Kısım C’sinde BA kasa kodlu kamyon (lorry), “A vehicle that is designed and constructed exclusively or principally for conveying goods. It may also tow a trailer.” (yalnızca veya esas olarak eşya taşımak için tasarlanmış ve imal edilmiş araç; bir römork da çekebilir; sitenin çevirisi) şeklinde tanımlanır. (AB) 2019/1242 sayılı Tüzük “a lorry that is not designed or constructed for the towing of a semi-trailer” (yarı römork çekmek için tasarlanmamış veya imal edilmemiş kamyon; sitenin çevirisi) için rigid lorry terimini kullanır (Madde 3(6)); ABD federal kuralları ise truck’ı “designed primarily for the transportation of property or special purpose equipment” (başlıca eşya veya özel amaçlı ekipman taşımak için tasarlanmış) motorlu araç olarak tanımlar (49 CFR 571.3). Daha fazlası: M, N ve O araç kategorileri.

Van, pick-up truck ve kamyonet

Aynı Kısım C’de BB kodlu van, “A lorry with the compartment where the driver is located and cargo area within a single unit” (sürücünün bulunduğu bölme ile yük alanı tek bir birim içinde olan kamyon; sitenin çevirisi) olarak tanımlanır; BE kodlu pick-up truck’ın azami kütlesi 3.500 kg’ı aşmaz, oturma yerleri ile yük alanı da tek bir bölmede değildir. Türkiye’deki 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu kamyoneti, “Azami yüklü ağırlığı 3.500 kilogramı geçmeyen” ve yük taşımak için imal edilmiş motorlu taşıt olarak tanımlar (Madde 3). Daha fazlası: M, N ve O araç kategorileri.

M, N ve O araç kategorileri

(AB) 2018/858 sayılı Tüzük (Madde 4(1)), “primarily for the carriage of passengers and their luggage” (esas olarak yolcuların ve bagajlarının taşınması için; sitenin çevirisi) tasarlanmış ve imal edilmiş motorlu araçları M kategorisine, “primarily for the carriage of goods” (esas olarak eşya taşımak için; sitenin çevirisi) tasarlanmış ve imal edilmiş olanları N kategorisine koyar; O kategorisi ise “consists of trailers” (römorklardan oluşur; sitenin çevirisi). Her kategori azami kütleye göre, M ayrıca oturma yerlerine göre bölünür. UNECE Dünya Forumu WP.29’un konsolide bir kararı olan BM R.E.3 aynı kategorileri belirler (paragraf 2). Daha fazlası: M, N ve O araç kategorileri.

Tır (semi truck) ve çekici (tractor unit)

(AB) 2018/858 sayılı Tüzük’ün Ek I, Kısım C’si BC kodlu yarı römork çekicisini (tractor unit for semi-trailer) “A towing vehicle that is designed and constructed exclusively or principally to tow semi-trailers” (yalnızca veya esas olarak yarı römork çekmek için tasarlanmış ve imal edilmiş çeken araç; sitenin çevirisi) olarak tanımlar; böyle bir araç için “the maximum mass to be considered for classifying the vehicle shall include the maximum mass of the semi-trailer borne by the fifth wheel coupling” (aracın sınıflandırılmasında dikkate alınacak azami kütle, yarı römorkun çeki tablası bağlantısı tarafından taşınan azami kütlesini de içerir; sitenin çevirisi) (giriş bölümü, nokta 2.2.1). ABD federal kuralları truck tractor’ı (çekici) “a self-propelled commercial motor vehicle designed and/or used primarily for drawing other vehicles” (başlıca başka araçları çekmek için tasarlanmış ve/veya kullanılan, kendinden tahrikli ticari motorlu araç) olarak tanımlar (49 CFR 390.5T; Federal Düzenlemeler Kodu, 390.5. bölümün süresiz olarak askıya alındığını belirtir). İki tanım da gündelik ad olan semi truck’ı kullanmaz. Daha fazlası: tır nedir.

Yarı römork (semi-trailer)

(AB) 2018/858 sayılı Tüzük’te yarı römork, “a trailer in which the axle, or axles are positioned behind the centre of gravity of the vehicle (when uniformly loaded)” (dingili veya dingilleri, eşit yüklendiğinde aracın ağırlık merkezinin arkasında konumlanmış römork; sitenin çevirisi) olup çeken araca yatay ve dikey kuvvetleri ileten bir bağlantı tertibatına sahiptir (Madde 3(33)). Türkiye’deki 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu yarı römork terimini kullanır; dorse sözcüğü ne bu Kanun’da ne de Karayolu Taşıma Yönetmeliği’nde geçer (8 Ekim 2026’da iki metnin güncel hâlinde yaptığımız arama). Daha fazlası: tır nedir.

Römork, çeki oklu römork ve merkezi dingilli römork

(AB) 2018/858 sayılı Tüzük römorku “any non-self-propelled vehicle on wheels designed and constructed to be towed by a motor vehicle” (bir motorlu araç tarafından çekilmek üzere tasarlanmış ve imal edilmiş, kendinden tahrikli olmayan tekerlekli her araç; sitenin çevirisi) olarak tanımlar (Madde 3(17)); 96/53/AT sayılı Direktif ise römorku, bir motorlu araca bağlanması amaçlanan araç olarak, “excluding semi-trailers” (yarı römorklar hariç; sitenin çevirisi) tanımlar (Madde 2). Tüzük’ün Ek I, Kısım C’si de çeki oklu römorku (DB), merkezi dingilli römorku (DC) ve sabit çeki oklu römorku (DE) dingillerine, çeken araca binen dikey yüke ve bağlantı biçimine göre birbirinden ayırır. Daha fazlası: tır nedir.

Mafsallı araç (articulated vehicle) ve römorklu katar (road train)

96/53/AT sayılı Direktif araç katarını (vehicle combination) ya “a road train consisting of a motor vehicle coupled to a trailer” (bir römorka bağlanmış bir motorlu araçtan oluşan römorklu katar; sitenin çevirisi) ya da “an articulated vehicle consisting of a motor vehicle coupled to a semi-trailer” (bir yarı römorka bağlanmış bir motorlu araçtan oluşan mafsallı araç; sitenin çevirisi) olarak tanımlar (Madde 2). Ulaştırma İstatistikleri Sözlüğü, arkasına ayrıca bir römork bağlanmış mafsallı araçları da römorklu katar sayar. Daha fazlası: tır nedir.

Road tractor

Terim farklı metinlerde farklı anlamlara gelir. (AB) 2018/858 sayılı Tüzük’ün Ek I, Kısım C’sinde BD kodlu road tractor, “to tow trailers other than semi-trailers” (yarı römork dışındaki römorkları çekmek için; sitenin çevirisi) tasarlanmış ve imal edilmiş çeken araçtır; BM R.E.3’te (paragraf 1.8) ise road tractor, yalnızca veya başlıca “to haul other road vehicles which are not power-driven (mainly semi–trailers)” (motorla yürütülmeyen başka karayolu taşıtlarını, başta yarı römorklar olmak üzere, çekmek için) tasarlanmıştır; Ulaştırma İstatistikleri Sözlüğü de aynı sözcükleri kullanır. Daha fazlası: tır nedir.

Bağlantı yarı römorku (link semi-trailer) ve dolly (converter dolly)

(AB) 2018/858 sayılı Tüzük’ün Ek I’i DF kodlu link semi-trailer’ı “A semi-trailer with a fifth wheel mounted at the rear such that the link semi-trailer could tow another semi-trailer” (arkasına, başka bir yarı römorku çekebilecek şekilde bir çeki tablası monte edilmiş yarı römork; sitenin çevirisi), SJ kodlu converter dolly’yi ise “A vehicle of category O equipped with a fifth-wheel coupling to support a semi-trailer with a view to converting the latter into a trailer” (bir yarı römorku taşıyıp onu römorka dönüştürmek amacıyla çeki tablası bağlantısıyla donatılmış O kategorisi araç; sitenin çevirisi) olarak tanımlar (Kısım C, nokta 5.5; Kısım A, nokta 5.9). 49 CFR 390.5T’ye göre “A semitrailer equipped with an auxiliary front axle (converter dolly) shall be considered a full trailer” (yardımcı bir ön dingille, yani converter dolly ile donatılmış bir yarı römork tam römork sayılır). Daha fazlası: tır nedir.

Çeki pimi (king pin) ve çeki tablası (fifth wheel)

(AB) 2018/858 sayılı Tüzük’ün Ek I, Kısım C’sinde DA kodlu yarı römork bir çekiciye veya bir dolly’ye (converter dolly) bağlanmak üzere imal edilir ve “The coupling to be used for a vehicle combination shall consist of a king pin and a fifth wheel” (bir araç katarı için kullanılacak bağlantı bir çeki pimi ve bir çeki tablasından oluşmalıdır; sitenin çevirisi); DE kodlu sabit çeki oklu römorkta ise bağlantı “shall not consist of a king pin and a fifth wheel” (bir çeki pimi ve bir çeki tablasından oluşmamalıdır; sitenin çevirisi) (nokta 5.1 ve 5.4). Daha fazlası: çeki pimi ve çeki tablası.

Kütleler ve ağırlık sınıfları

Azami kütle ve azami izin verilen kütle

(AB) 2018/858 sayılı Tüzük’ün Ek I’ine göre “‘Maximum mass’ means the ‘technically permissible maximum laden mass’” (‘azami kütle’, ‘teknik olarak izin verilen azami yüklü kütle’ demektir; sitenin çevirisi) (giriş bölümü, nokta 1.4); Tüzük’ün araç kategorileri bu kütleye göre bölünür. Sürüş süreleri, molalar ve dinlenme sürelerine ilişkin (AT) 561/2006 sayılı Tüzük ise “maximum permissible mass” (azami izin verilen kütle; sitenin çevirisi) terimini “the maximum authorised operating mass of a vehicle when fully laden” (bir aracın tam yüklüyken izin verilen azami işletme kütlesi; sitenin çevirisi) olarak tanımlar (Madde 4(m)). Daha fazlası: kamyon ağırlıkları.

Brüt araç ağırlığı değeri (GVWR) ve Class 8 (Amerika Birleşik Devletleri)

ABD federal kurallarında brüt araç ağırlığı değeri (gross vehicle weight rating, GVWR), “the value specified by the manufacturer as the loaded weight of a single vehicle” (üretici tarafından tek bir aracın yüklü ağırlığı olarak belirtilen değer) olarak tanımlanır (49 CFR 571.3). 49 CFR 565.15’in Tablo II’si bu değerleri NHTSA’ya sunulan bilgilerde kullanılmak üzere sınıflara ayırır; en üst sınıf şöyledir: “Class 8—Greater than 14968 kg. (33,001 lbs. and over)” (Class 8: 14.968 kg’dan fazla; 33.001 lb ve üzeri).

HGV ve LGV (Büyük Britanya)

GOV.UK’de HGV, heavy goods vehicle’ın (ağır yük taşıtı) kısaltmasıdır; Goods Vehicles (Licensing of Operators) Act 1995 adlı kanun da heavy goods vehicle’ı, “that has a maximum laden weight exceeding 3.5 tonnes” (azami yüklü ağırlığı 3,5 tonu aşan) bir yük taşıtı veya bir yük taşıtı içeren bir taşıt kombinasyonu olarak tanımlar (section 58(1)). LGV ise Sürücü ve Araç Standartları Ajansı’nın (Driver and Vehicle Standards Agency) sayfalarında large goods vehicle’ın (büyük yük taşıtı), Ulaştırma Bakanlığı’nın (Department for Transport) araç istatistiklerinde (vehicle licensing statistics) ise light goods vehicle’ın (hafif yük taşıtı) kısaltmasıdır. Road Traffic Act 1988’in 121. bölümü (section 121), Kanun’un IV. Kısmı için large goods vehicle’ı, medium-sized goods vehicle dışında kalan ve “constructed or adapted to carry or to haul goods and the permissible maximum weight of which exceeds 7.5 tonnes” (eşya taşımak veya çekmek için imal edilmiş ya da uyarlanmış ve izin verilen azami ağırlığı 7,5 tonu aşan) motorlu taşıt olarak tanımlar.

Otobüsler ve otokarlar

Otobüs (bus) ve otokar (coach)

96/53/AT sayılı Direktif otobüsü (bus) “a vehicle with more than nine seats including the driver’s seat, constructed and equipped to carry passengers and their luggage” (sürücü koltuğu dahil dokuzdan fazla koltuğu olan, yolcuları ve bagajlarını taşımak için imal edilmiş ve donatılmış araç; sitenin çevirisi) olarak tanımlar (Madde 2). Ulaştırma İstatistikleri Sözlüğü, sürücü dahil 24’ten fazla kişiyi oturarak ve ayakta taşımak için tasarlanmış otobüsü (R.E.3’ün Class I ve II’si), sürücü dahil 24 veya daha fazla kişiye oturma yeri sağlamak üzere tasarlanmış ve “constructed exclusively for the carriage of seated passengers” (yalnızca oturan yolcuların taşınması için imal edilmiş) otokardan (motor coach; Class III) ayırır. Daha fazlası: otobüs sınıfları.

Otobüs sınıfları I, II, III, A ve B

BM R.E.3, M2 ve M3 kategorilerindeki araçları kapasitelerine göre ayırır (paragraf 2.2.4). Sürücü dışında 22’den fazla yolcu taşıyanlarda Class I ayakta yolcu alanlarıyla, Class II esas olarak oturan yolcular için ve sınırlı ayakta yolcu alanıyla, Class III ise “exclusively for the carriage of seated passengers” (yalnızca oturan yolcuların taşınması için) imal edilir; 22 yolcuya kadar olanlarda Class A ayakta yolcu taşımak için tasarlanmıştır, Class B ise değildir. Daha fazlası: otobüs sınıfları.

Minibüs ve midibüs

Ulaştırma İstatistikleri Sözlüğü mini-bus’ı, R.E.3’ün Class A ve B’sine atıfla, “designed to carry 10-23 seated or standing persons (including the driver)” (sürücü dahil 10-23 oturan veya ayakta kişiyi taşımak için tasarlanmış) yolcu taşıyan karayolu motorlu taşıtı olarak tanımlar. Türkiye’deki 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’na göre “Sürücüsü dahil oturma yeri on yediyi aşmayan otobüslere minibüs denir” (Madde 3); midibüs sözcüğü ise ne bu Kanun’da ne de Karayolu Taşıma Yönetmeliği’nde geçer (8 Ekim 2026’da iki metnin güncel hâlinde yaptığımız arama). Daha fazlası: M, N ve O araç kategorileri.

Kabinler, dingiller ve kasalar

Gündüz kabini (day cab) ve yataklı kabin (sleeper cab)

Ağır hizmet araçlarına ilişkin CO2 emisyon standartlarını belirleyen (AB) 2019/1242 sayılı Tüzük, yataklı kabini (sleeper cab) “a type of cab that has a compartment behind the driver’s seat intended to be used for sleeping” (sürücü koltuğunun arkasında uyumak için kullanılması amaçlanan bir bölmesi olan kabin tipi; sitenin çevirisi), gündüz kabinini (day cab) ise “a type of cab that is not a sleeper cab” (yataklı kabin olmayan kabin tipi; sitenin çevirisi) olarak tanımlar; kabin tipi, Tüzük’ün N kategorisindeki ağır hizmet araçları için araç alt gruplarını tanımlarken kullandığı ölçütlerden biridir (Ek I, nokta 1.1.1). Daha fazlası: kamyon kabinleri.

Aks konfigürasyonu (axle configuration)

(AB) 2017/2400 sayılı Komisyon Tüzüğü ağır kamyonları; 4 × 2, 6 × 2, 6 × 4 ve 8 × 4 gibi aks konfigürasyonuna, şasi konfigürasyonuna ve teknik olarak izin verilen azami yüklü kütleye göre araç gruplarına ayırır (Ek I, Tablo 1). Hidrolik tahrikli bir dingil tahrik edilemeyen dingil olarak işlem görür ve aks konfigürasyonu belirlenirken dikkate alınmaz (Ek III, nokta 5). Daha fazlası: aks konfigürasyonları.

Kapalı, perdeli, ısı kontrollü, damperli ve alçak tabanlı kasalar

(AB) 2018/858 sayılı Tüzük’ün Ek I’i kasa kodlarını, gerektiğinde, kasanın türünü gösteren iki rakamla tamamlar (Kısım C, nokta 1.4). Ek I’in Appendix 2’si, diğerlerinin yanı sıra, kapalı kasayı (box body), “with insulated walls and equipment to maintain the interior temperature” (yalıtımlı duvarlara ve iç sıcaklığı korumaya yönelik donanıma sahip; sitenin çevirisi) ısı kontrollü kasayı (conditioned body), perdeli kasayı (curtain-sided), damperli kasayı (tipper), tankı ve alçak tabanlı römorku (low floor trailer) sayar. Daha fazlası: römork tipleri.

Değiştirilebilir kasa (swap body)

Ulaştırma İstatistikleri Sözlüğü değiştirilebilir kasayı (swap body) “A freight-carrying unit optimised to road vehicle dimensions and fitted with handling devices for transfer between modes, usually road/rail” (karayolu taşıtı boyutlarına göre optimize edilmiş ve taşıma türleri arasında, genellikle karayolu ile demiryolu arasında aktarım için elleçleme donanımıyla donatılmış yük taşıma birimi) olarak tanımlar; onu konteynerden ayıran başlıca özellik karayolu taşıtlarına göre boyutlandırılmış olmasıdır ve bazı değiştirilebilir kasalar “are equipped with folding legs on which the unit stands when not on the vehicle” (birimin araç üzerinde değilken üzerinde durduğu katlanır ayaklarla donatılmıştır). Daha fazlası: değiştirilebilir kasa.

İntermodal, çok türlü ve kombine taşımacılık

Ulaştırma İstatistikleri Sözlüğü intermodal yük taşımacılığını (intermodal freight transport) “Multimodal transport of goods, in one and the same intermodal transport unit by successive modes of transport without handling of the goods themselves when changing modes” (eşyanın, tek ve aynı intermodal taşıma birimi içinde, birbirini izleyen taşıma türleriyle ve tür değiştirilirken eşyanın kendisi elleçlenmeden çok türlü taşınması), çok türlü yük taşımacılığını (multimodal freight transport) ise “Transport of goods by at least two different modes of transport” (eşyanın en az iki farklı taşıma türüyle taşınması) olarak tanımlar. 92/106/AET sayılı Direktif kombine taşımacılığı (combined transport), üye devletler arasında, Direktif’in saydığı türden bir kamyonun, römorkun, yarı römorkun, değiştirilebilir kasanın veya konteynerin “uses the road on the initial or final leg of the journey and, on the other leg, rail or inland waterway or maritime services” (yolculuğun ilk veya son ayağında karayolunu, diğer ayağında ise demiryolu, iç su yolu veya deniz yolu hizmetlerini kullandığı; sitenin çevirisi) eşya taşımacılığı olarak, Madde 1’deki mesafe koşullarıyla tanımlar. Daha fazlası: kombine ve intermodal taşımacılık ve değiştirilebilir kasa.

Isı kontrollü araç (conditioned vehicle) ve ATP

96/53/AT sayılı Direktif ısı kontrollü aracı (conditioned vehicle), üst yapıları “are specially equipped for the carriage of goods at controlled temperatures and whose side walls, inclusive of insulation, are each at least 45 mm thick” (eşyanın kontrollü sıcaklıklarda taşınması için özel olarak donatılmış ve yalıtım dahil yan duvarlarının her biri en az 45 mm kalınlığında olan; sitenin çevirisi) araç olarak tanımlar (Madde 2). ATP, 1 Eylül 1970’te Cenevre’de yapılan Kolay Bozulabilir Gıda Maddelerinin Uluslararası Taşınması ve Bu Taşımalarda Kullanılacak Özel Ekipmana İlişkin Anlaşma’dır (BM Antlaşmalar Derlemesi). Daha fazlası: ATP ve soğutmalı taşımacılık.

Sürücüler ve tehlikeli maddeler

Sürüş süresi, mola ve dinlenme

(AT) 561/2006 sayılı Tüzük molayı (break) “any period during which a driver may not carry out any driving or any other work and which is used exclusively for recuperation” (sürücünün hiçbir sürüş veya başka iş yapamadığı ve yalnızca dinlenip toparlanmak için kullanılan her süre; sitenin çevirisi), dinlenmeyi (rest) “any uninterrupted period during which a driver may freely dispose of his time” (sürücünün zamanını serbestçe kullanabildiği her kesintisiz süre; sitenin çevirisi), sürüş süresini (driving time) ise kayıt cihazıyla ya da elle “the duration of driving activity recorded” (kaydedilen sürüş faaliyetinin süresi; sitenin çevirisi) olarak tanımlar (Madde 4(d), (f) ve (j)). Daha fazlası: sürüş süresi ve dinlenme kuralları.

Takograf ve sürücü kartı

(AB) 165/2014 sayılı Tüzük takografı, “the equipment intended for installation in road vehicles to display, record, print, store and output automatically or semi-automatically details of the movement, including the speed, of such vehicles” (karayolu taşıtlarına takılması amaçlanan ve bu taşıtların hız dahil hareket ayrıntılarını otomatik veya yarı otomatik olarak gösteren, kaydeden, yazdıran, saklayan ve dışa aktaran donanım; sitenin çevirisi) ve sürücülerinin belirli faaliyet sürelerine ilişkin ayrıntıları da aynı şekilde işleyen donanım olarak tanımlar (Madde 2(2)(a)); sürücü kartını ise “a tachograph card, issued by the authorities of a Member State to a particular driver, which identifies the driver and allows for the storage of driver activity data” (bir üye devletin makamlarınca belirli bir sürücüye verilen, sürücüyü tanımlayan ve sürücü faaliyet verilerinin saklanmasını sağlayan takograf kartı; sitenin çevirisi) olarak tanımlar (Madde 2(2)(f)). Daha fazlası: dijital takograf ve sürücü kartı.

Sürücü CPC’si ve 95 kodu

(AB) 2022/2561 sayılı Direktif, kapsamındaki sürücülerin C1, C1 + E, C, C + E, D1, D1 + E, D veya D + E sınıfı sürücü belgesi gerektiren araçları kullanmasını “a compulsory initial qualification and compulsory periodic training” (zorunlu bir ilk yeterlilik ve zorunlu periyodik eğitim; sitenin çevirisi) şartına bağlar (Madde 1 ve 3(1)); bunlar bir mesleki yeterlilik belgesiyle, yani CPC (certificate of professional competence) ile belgelendirilir (gerekçe 13). Üye devletlerin yetkili makamları, CPC’ye dayanarak, uyumlaştırılmış Birlik kodu “95”i ilgili sürücü belgesi sınıflarının yanına, sürücü belgesine veya sürücü yeterlilik kartına işler (Madde 10(1)). Daha fazlası: SRC belgesi nedir.

ADR

BM Antlaşmalar Derlemesi (UN Treaty Collection), 30 Eylül 1957’de Cenevre’de yapılan Tehlikeli Malların Karayolu ile Uluslararası Taşımacılığına İlişkin Anlaşma’yı (ADR) listeler ve Anlaşma’nın adını değiştiren bir Protokolün kabul edildiğini kaydeder. Tehlikeli malların üye devletler içinde veya arasında karayolu, demiryolu veya iç su yoluyla taşınmasına uygulanan 2008/68/AT sayılı Direktif, ADR’yi “the European Agreement concerning the International Carriage of Dangerous Goods by Road, concluded at Geneva on 30 September 1957, as amended” (30 Eylül 1957’de Cenevre’de akdedilen, değiştirilmiş hâliyle Tehlikeli Malların Karayolu ile Uluslararası Taşımacılığına İlişkin Avrupa Anlaşması; sitenin çevirisi) olarak tanımlar (Madde 1(1) ve 2(1)). Daha fazlası: ADR sürücü eğitim sertifikası.

Belgeler, gümrük ve ücretler

CMR taşıma senedi (CMR belgesi)

Eşyaların Karayolundan Uluslararası Nakliyatı İçin Mukavele Sözleşmesi (CMR; Cenevre, 19 Mayıs 1956), eşyanın teslim alındığı yer ile teslim için belirlenen yer, en az biri akit ülke olan iki farklı ülkede bulunduğunda, ücret karşılığında taşıtlarla karayoluyla eşya taşınmasına ilişkin sözleşmelere uygulanır (Madde 1(1)). “The contract of carriage shall be confirmed by the making out of a consignment note” (taşıma sözleşmesi bir taşıma senedi düzenlenerek teyit edilir) (Madde 4) ve “The consignment note shall be made out in three original copies signed by the sender and by the carrier” (taşıma senedi, gönderen ve taşıyıcı tarafından imzalanan üç asıl nüsha olarak düzenlenir) (Madde 5(1)). Daha fazlası: CMR belgesi.

TIR karnesi

14 Kasım 1975 tarihli TIR Sözleşmesi’ne göre TIR taşıması (TIR transport), “the transport of goods from a Customs office of departure to a Customs office of destination under the procedure, called the TIR procedure, laid down in this Convention” (eşyanın, bu Sözleşme’de öngörülen ve TIR usulü denen usul kapsamında bir hareket gümrük idaresinden bir varış gümrük idaresine taşınması) demektir (Madde 1(a)); taşıma, yetkilendirilmiş kuruluşlarca teminat altına alınmalı ve “performed under cover of a TIR Carnet” (bir TIR karnesi himayesinde yapılmalı) ya da eTIR usulüyle gerçekleştirilmelidir (Madde 3(b)). TIR karnesi “shall be valid for one journey only” (yalnızca bir sefer için geçerlidir) (Madde 17(2)). Daha fazlası: TIR karnesi.

Harici transit, T1 ve NCTS

Birlik Gümrük Kodu’na göre harici transit rejimi, Birlik dışı eşyanın ithalat vergisine, diğer yükümlülüklere ve, girişi veya çıkışı yasaklamadıkları sürece, ticaret politikası önlemlerine tabi olmaksızın “be moved from one point to another within the customs territory of the Union” (Birliğin gümrük bölgesi içinde bir noktadan diğerine taşınabilmesine; sitenin çevirisi) imkân verir (Madde 226(1)). 20 Mayıs 1987 tarihli Sözleşme ortak transit rejimini “the T1 procedure or the T2 procedure, as the case may be” (duruma göre T1 rejimi veya T2 rejimi; sitenin çevirisi) olarak adlandırır (Madde 2(1)); Avrupa Komisyonu da Yeni Bilgisayarlı Transit Sistemi’ni (NCTS) “a trans-European digital customs system designed to streamline management and control of goods moving under Union and Common Transit procedures” (Birlik ve ortak transit rejimleri kapsamında hareket eden eşyanın yönetimini ve kontrolünü kolaylaştırmak için tasarlanmış, Avrupa çapında dijital bir gümrük sistemi; sitenin çevirisi) olarak tarif eder. Daha fazlası: T1 transit belgesi ve NCTS.

Geçiş ücreti (toll), kullanıcı ücreti (user charge) ve Eurovignette

1999/62/AT sayılı Direktif geçiş ücretini (toll), bir araç için “based on the distance travelled on a given infrastructure and on the type of the vehicle” (belirli bir altyapıda kat edilen mesafeye ve aracın tipine göre; sitenin çevirisi) ödenecek tutar; kullanıcı ücretini (user charge) ise ödenmesi “confers the right for a vehicle to use for a given period the infrastructures” (bir araca altyapıları belirli bir süre boyunca kullanma hakkı veren; sitenin çevirisi) tutar olarak tanımlar; söz konusu altyapılar Direktif’in Madde 7(1) ve (2)’sinde belirtilenlerdir (Madde 2(7) ve (16)). Vignette (vinyet) sözcüğü Direktif’te geçmez (konsolide metninde yaptığımız arama). Eurovignette’in satış portalı onu, brüt araç ağırlığı en az 12 ton olan ağır yük taşıtları için “a road user charge” (bir yol kullanıcı ücreti) olarak nitelendirir; Eurovignette 8 Ekim 2026’da Lüksemburg ve İsveç’te zorunludur. Daha fazlası: Avrupa’da kamyon geçiş ücretleri ve Eurovignette.

CO2 emisyon sınıfı

1999/62/AT sayılı Direktif’in 7ga maddesi, üye devletlerin ağır hizmet araçları için altyapı ücretlerini ve kullanıcı ücretlerini farklılaştırmasını ve 1’den 5’e kadar CO2 emisyon sınıfları oluşturmasını gerektirir: düşük emisyonlu ağır hizmet araçları için sınıf 4, sıfır emisyonlu araçlar için sınıf 5, CO2 emisyonları kendi alt gruplarının emisyon azaltım yörüngesinin belirlenmiş paylar kadar altında kalan araçlar için sınıf 2 ve 3, diğer tüm araçlar için sınıf 1. Daha fazlası: AB karayolu ücretleri ve CO2 emisyon sınıfları.

Emisyonlar ve araç teknolojisi

Euro VI ve Euro 7

(AT) 595/2009 sayılı Tüzük, “on type-approval of motor vehicles and engines with respect to emissions from heavy duty vehicles (Euro VI)” (ağır hizmet araçlarından kaynaklanan emisyonlar bakımından motorlu araçların ve motorların tip onayına ilişkin, Euro VI; sitenin çevirisi) tüzüktür. (AB) 2024/1257 sayılı Tüzük (Euro 7), M2, M3, N2, N3, O3 ve O4 kategorilerindeki yeni araç tiplerine 29 Mayıs 2028’den, bu kategorilerdeki yeni araçlara ise 29 Mayıs 2029’dan itibaren uygulanır (Madde 21) ve (AT) 595/2009 sayılı Tüzük’ü 1 Temmuz 2031’den geçerli olmak üzere yürürlükten kaldırır (Madde 20). Daha fazlası: Euro VI ve Euro 7.

Seçici katalitik indirgeme (SCR) ve reaktif

Euro VI Tüzüğü’nü uygulayan (AB) 582/2011 sayılı Komisyon Tüzüğü deNOx sistemini “a selective catalytic reduction (hereinafter ‘SCR’) system, NOx adsorber, passive or active lean NOx catalyst or any other exhaust after-treatment system designed to reduce emissions of oxides of nitrogen (NOx)” (bir seçici katalitik indirgeme sistemi, bundan sonra ‘SCR’, NOx tutucu, pasif veya aktif fakir karışım NOx katalizörü ya da azot oksit, yani NOx, emisyonlarını azaltmak için tasarlanmış başka herhangi bir egzoz son işlem sistemi; sitenin çevirisi) olarak tanımlar (Madde 2(6)). Euro 7 Tüzüğü ise düşük reaktif sürücü uyarı sistemini (low-reagent driver warning system), “to warn the user of the low level of the consumable reagent and to ensure the use of the reagent” (kullanıcıyı tüketilen reaktifin düşük seviyesi konusunda uyarmak ve reaktifin kullanılmasını sağlamak için; sitenin çevirisi) tasarlanmış sistem olarak tanımlar (Madde 3(70)). Daha fazlası: SCR ve AdBlue.

VECTO

(AB) 2017/2400 sayılı Komisyon Tüzüğü, Komisyon’un ücretsiz olarak “a simulation tool” (bir simülasyon aracı; sitenin çevirisi) sağlamasını öngörür; bu araç “shall be used for the purposes of determining CO2 emissions and fuel consumption of new vehicles” (yeni araçların CO2 emisyonlarının ve yakıt tüketiminin belirlenmesi amacıyla kullanılır; sitenin çevirisi) (Madde 5(1) ve (3)). Komisyon’un İklim Eylemi Genel Müdürlüğü’nün bir sayfası VECTO’yu (Vehicle Energy Consumption calculation TOol) “the new simulation tool developed by the European Commission to determine CO2 emissions and fuel consumption from heavy-duty vehicles (HDVs)” (Avrupa Komisyonu tarafından ağır hizmet araçlarının, yani HDV’lerin, CO2 emisyonlarını ve yakıt tüketimini belirlemek için geliştirilen yeni simülasyon aracı; sitenin çevirisi) olarak tarif eder. Daha fazlası: VECTO nedir.

Dayanıklı fren sistemi ve motor freni

Frenlemeye ilişkin UN Regulation No. 13, dayanıklı fren sistemini (endurance braking system) “an additional braking system having the capability to provide and to maintain a braking effect over a long period of time without a significant reduction in performance” (önemli bir performans düşüşü olmaksızın uzun bir süre boyunca fren etkisi sağlayabilen ve sürdürebilen ek bir fren sistemi) olarak tanımlar; bu sistem “may comprise a single device or a combination of several devices” (tek bir cihazdan veya birkaç cihazın birleşiminden oluşabilir) (paragraf 2.15 ve 2.15.1). Düzenleme, fren türleri arasında motor frenini de sayar: “when the forces are derived from an artificial increase in the braking action, transmitted to the wheels, of the engine” (kuvvetler, motorun tekerleklere iletilen frenleme etkisinin yapay olarak artırılmasından elde edildiğinde) (paragraf 2.6). Daha fazlası: retarder ve motor freni.