CNG kamyonlar ve otobüsler: BM 110 sayılı Regülasyona göre silindir tipleri, 20 MPa dolum ve üreticilerin modelleri

CNG kamyon ya da otobüs, araç üzerindeki yüksek basınçlı silindirlerde sıkıştırılmış gaz olarak taşıdığı doğal gazla çalışır. BM 110 sayılı Regülasyon, tahrik sistemlerinde sıkıştırılmış doğal gaz (CNG) ya da sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) kullanan M ve N kategorisi araçların özel bileşenlerini ve bu bileşenlerin araca montajını kapsar. Avrupa Birliği’nin 30 Haziran 2015’te Resmî Gazetesinde yayımladığı metinde Regülasyon, gaz silindirlerini CNG-1’den CNG-4’e dört tipe ayırır, bunları 15 °C’de dengelenmiş 20 MPa çalışma basıncına ve 26 MPa azami dolum basıncına dayandırır ve bir silindirin kullanım ömrünü 20 yılla sınırlar. BM, Regülasyonu o tarihten bu yana değiştirmiştir; en son bildirimler 24 Haziran 2025 tarihlidir ve 12 Haziran 2025’ten itibaren bağlayıcı olan değişiklikleri içerir. Avrupa Birliği’nde Alternatif Yakıt Altyapısı Tüzüğü (AFIR), CNG dolum noktalarının dolum basıncını ve konnektörünü belirler, ancak sayıları için hedef koymaz. Anadolu Isuzu, Gillig, Iveco Bus, MAN ve Otokar kendi sayfalarında CNG ya da doğal gazlı otobüsleri, Iveco ise Eurocargo kamyonunun CNG sürümünü anlatır.

14 Kasım 2026 itibarıyla durum. O gün okunanlar: BM 110 sayılı Regülasyon, Avrupa Birliği Resmî Gazetesi’nin 30 Haziran 2015 tarihli L 166 sayısında yayımlanan metniyle, İngilizce ve Almanca, İspanyolca, Fransızca, İtalyanca ve Lehçe sürümleriyle, Avrupa Birliği Yayın Ofisi’nden; BM Antlaşmalar Derlemesi’nin (UN Treaty Collection) Regülasyona ilişkin durum belgesi ve C.N.318.2025 sayılı depoziter bildirimi; (AB) 2023/1804 sayılı Tüzük (AFIR), Resmî Gazete metniyle (Madde 2(4), Madde 17(6), Madde 21(1) ve Ek II’nin 4.1 ve 4.2 noktaları 8 Ocak 2026 tarihli konsolide metninde de aynıdır); ve aşağıdaki tabloda adı geçen üretici sayfaları ve belgeleri. 110 sayılı Regülasyonun Resmî Gazete yayını şunu belirtir: “Only the original UN/ECE texts have legal effect under international public law.” (Uluslararası kamu hukuku bakımından yalnızca özgün BM/AEK metinleri hukuki etki doğurur.)

Araç üzerinde sıkıştırılmış doğal gaz

110 sayılı Regülasyon “CNG system” (CNG sistemi) kavramını “an assembly of components (container(s) or cylinder(s), valves, flexible fuel lines, etc.) and connecting parts (rigid fuel lines, pipes fitting, etc.) fitted on motor vehicles using CNG in their propulsion system” (tahrik sisteminde CNG kullanan motorlu araçlara takılan bileşenler (kap(lar) ya da silindir(ler), valfler, esnek yakıt hatları vb.) ve bağlantı parçaları (rijit yakıt hatları, boru bağlantı elemanları vb.) topluluğu) olarak (paragraf 4.10), kabı (container), yani silindiri ise “any storage system used for compressed natural gas” (sıkıştırılmış doğal gaz için kullanılan her türlü depolama sistemi) olarak tanımlar (paragraf 4.12). Regülasyonun Kısım I’i bileşenlerin kendilerinin onayını, Kısım II’si ise bir aracın bunların montajı bakımından onayını kapsar; her ikisi de M ve N kategorisi araçlara uygulanır; bu kategoriler M, N ve O araç sınıfları sayfasında açıklanır.

Paragraf 3 bileşenleri basınca ve işleve göre sınıflandırır. Sınıf 0, “High pressure parts including tubes and fittings containing CNG at a pressure higher than 3 MPa and up to 26 MPa” (3 MPa’nın üzerinde ve 26 MPa’ya kadar basınçta CNG içeren borular ve bağlantı elemanları dahil yüksek basınçlı parçalar) kapsar; Sınıf 1 orta basınçlı parçaları, Sınıf 2 düşük basınçlı parçaları, Sınıf 3 emniyet valfleri ya da bir emniyet valfiyle korunan parçalar gibi orta basınçlı parçaları, Sınıf 4 20 kPa’dan düşük basınçtaki parçaları, Sınıf 5 ise -40 °C’nin altındaki sıcaklıklarla temas eden parçaları kapsar. Gaz silindirleri Sınıf 0 parçalarıdır (Ek 3A paragraf 1). Bu bileşen sınıfları, aşağıda anlatılan silindir tipleri değildir.

Aynı Regülasyon sıvılaştırılmış doğal gazı da kapsar ve bir LNG aracında buharlaştırıcıdan sonraki parçalar için şöyle der: “downstream from the vaporiser shall be considered as CNG components” (buharlaştırıcının akış yönünde sonrasındaki parçalar CNG bileşeni sayılır) (paragraf 4.11). Sıvılaştırılmış ve sıkıştırılmış gaz arasındaki enerji yoğunluğu farkı ve LNG kamyonların kendisi LNG ve bio-LNG kamyonlar sayfasında ele alınır; o sayfa, AFIR’in CNG ve LNG’yi “non-renewable alternative fuels and transitional fossil fuels” (yenilenebilir olmayan alternatif yakıtlar ve geçiş dönemi fosil yakıtları) arasında sayan Madde 2(4)(c) hükmünü de aktarır.

Dört silindir tipi: CNG-1’den CNG-4’e

Paragraf 4.13.1 ve CNG’nin araç üzerinde depolanmasına yönelik yüksek basınçlı silindirlere ilişkin ek olan Ek 3A dört kap tipi sayar. Ek 3A, her tipin ömrünün neye dayandığını da belirtir.

2015 metninin Almanca ve Lehçe sürümleri CNG-1’den CNG-4’e tanımlamalarını korur; İspanyolca, Fransızca ve İtalyanca sürümleri bunları GNC-1’den GNC-4’e diye yazar. Üretici belgeleri her zaman ikisini de kullanmaz. MAN’ın Lion’s City G sayfası “Gas cylinders type 4” (tip 4 gaz silindirleri) diye listeler, Iveco Bus’ın Crossway Line ve Pop için doğal gaz veri sayfası CNG tankını “Class III” olarak, “Class IV” seçeneğiyle basar, Gillig’in CNG sayfası ise “lightweight composite fuel cylinders” (hafif kompozit yakıt silindirleri) ifadesini kullanır. 110 sayılı Regülasyonda Sınıf 0’dan Sınıf 5’e kadar olanlar, paragraf 3’ün bileşenleri basınca ve işleve göre ayırdığı sınıflardır.

Basınç: dengelenmiş 20 MPa, dolumda 26 MPa

110 sayılı Regülasyon çalışma basıncını “the maximum pressure to which a component is designed to be subjected to and which is the basis for determining the strength of the component under consideration” (bir bileşenin maruz kalacak şekilde tasarlandığı ve söz konusu bileşenin dayanımının belirlenmesine esas olan azami basınç) olarak tanımlar ve ekler: “For CNG cylinder, the settled pressure of 20 MPa at a uniform temperature of 15 °C” (CNG silindiri için, 15 °C’lik üniform sıcaklıkta dengelenmiş 20 MPa basınç) (paragraf 4.4). Servis basıncı “the settled pressure at a uniform gas temperature of 15 °C” (15 °C’lik üniform gaz sıcaklığında dengelenmiş basınç) olarak tanımlanır (paragraf 4.2). Ek 3A “based upon a working pressure for natural gas as a fuel of 20 MPa settled at 15 °C with a maximum filling pressure of 26 MPa” (yakıt olarak doğal gaz için 15 °C’de dengelenmiş 20 MPa çalışma basıncına ve 26 MPa azami dolum basıncına dayanır); diğer çalışma basınçları “can be accommodated by adjusting the pressure by the appropriate factor (ratio)” (basıncın uygun katsayıyla (oranla) ayarlanmasıyla karşılanabilir); ekin kendi örneğinde 25 MPa çalışma basınçlı bir sistemde basınçlar 1,25 ile çarpılır (paragraf 1).

Ekin 4.2 paragrafı silindir basıncını, 15 °C’lik dengelenmiş sıcaklıkta 20 MPa’ya dengelenecek bir basınçla ve “26 MPa, immediately after filling, regardless of temperature” (sıcaklıktan bağımsız olarak, dolumdan hemen sonra 26 MPa) ile sınırlar. Silindirler, ekin 200 bar olarak da yazdığı 20 MPa dengelenmiş basınca kadar, kullanım yılı başına 1.000 kereye kadar doldurulacak şekilde (paragraf 4.3) ve -40 °C ile 65 °C arasındaki dengelenmiş gaz sıcaklığı için (paragraf 4.4.1) tasarlanır. Aynı değerlerin dolum tarafını AB’de AFIR belirler.

Kullanım ömrü, işaretler ve 48 aylık gözle muayene

Ek 3A’ya göre “The service life of the cylinder shall be defined by the manufacturer and may vary with applications.” (Silindirin kullanım ömrü üretici tarafından belirlenir ve uygulamaya göre değişebilir.) Kullanım ömrünün tanımı, silindirin yılda 1.000 kez, en az 15.000 dolum için doldurulmasına dayanır ve “The maximum service life shall be 20 years” (azami kullanım ömrü 20 yıldır) (paragraf 1). Paragraf 4.1.3, 20 yılı tekrarlar ve kullanım ömrünün silindir tasarımcısı tarafından belirleneceğini söyler.

Ekin 11. paragrafı her silindirde “not less than 6 mm high” (6 mm’den az olmayan yükseklikte) açık ve kalıcı işaretler ister. Zorunlu işaretler “CNG ONLY” (yalnızca CNG) ve “DO NOT USE AFTER XX/XXXX” (XX/XXXX tarihinden sonra kullanmayın) ile başlar; burada rakamlar son kullanma ayını ve yılını verir; bir dipnot şunu ekler: “The expiry date shall not exceed the specified service life.” (Son kullanma tarihi belirlenen kullanım ömrünü aşamaz.) Diğer zorunlu kalemler arasında üreticinin kimliği, her silindire özgü bir parça numarası ve seri numarası, çalışma basıncı ve sıcaklığı, silindir tipi ve sertifika kayıt numarasıyla birlikte ECE Regülasyon numarası ve silindirle kullanım için yeterliliği kanıtlanmış basınç tahliye cihazları ya da valfler bulunur. Ekin zorunlu işaret örneğinde “20 MPa/15 °C” ve “ECE R 110 CNG-2 (registration No …)” (ECE R 110 CNG-2 (kayıt no …)) satırları yer alır.

Ekin 4.1.4 paragrafı tek bir aralık belirler: “Each cylinder shall be visually inspected at least every 48 months after the date of its entry into service on the vehicle (vehicle registration), and at the time of any reinstallation, for external damage and deterioration, including under the support straps.” (Her silindir, araçta hizmete girdiği tarihten (araç tescili) sonra en az 48 ayda bir ve her yeniden montajda, destek kayışlarının altı dahil dış hasar ve bozulma bakımından gözle muayene edilir.) Muayene “shall be performed by a competent agency approved or recognised by the Regulatory Authority, in accordance with the manufacturer’s specifications” (Düzenleyici Makamın onayladığı ya da tanıdığı yetkin bir kuruluş tarafından, üreticinin spesifikasyonlarına uygun olarak yapılır).

Otobüslerde yeşil CNG etiketi

Paragraf 18.1.8.1, CNG sistemiyle donatılmış M2 ve M3 kategorisi araçların Ek 6’da belirtildiği şekilde etiketlenmesini ister. Etiket aracın önüne ve arkasına ve soldan direksiyonlu bir araçta sağ taraftaki, sağdan direksiyonlu bir araçta sol taraftaki kapıların dış yüzüne konur (paragraf 18.1.8.3). Başlığında N2 ve N3 kategorilerini de sayan Ek 6; yeşil zeminli, beyaz ya da beyaz reflektif kenarlı ve beyaz ya da beyaz reflektif harfli, 110 ila 150 mm genişliğinde ve 80 ila 110 mm yüksekliğinde, karakterleri en az 25 mm yüksekliğinde ve 4 mm kalınlığında, tam ortasında “CNG” sözcüğü bulunan, hava koşullarına dayanıklı bir çıkartma tarif eder. Aynı kategorilerden LNG sistemli araçlar aynı tasarımda, “LNG” sözcüklü bir çıkartma taşır (paragraf 18.1.8.2 ve Ek 7).

2015 sonrasında 110 sayılı Regülasyon

2015 Resmî Gazete metni, “all valid text up to” (… kadar geçerli tüm metni) ibaresiyle, 9 Ekim 2014’te yürürlüğe giren 01 değişiklik serisinin Supplement 2’sine kadar geçerli tüm metni içerir. BM Antlaşmalar Derlemesi, Regülasyonun yürürlüğe giriş tarihi olarak 28 Aralık 2000’i verir ve durum belgesi Regülasyonu uygulayan Akit Tarafları listeler; bunlar arasında Avrupa Birliği, Norveç, Rusya Federasyonu, Sırbistan, İsviçre, Türkiye, Ukrayna ve Birleşik Krallık vardır. Belge sonraki yıllara ait değişiklik bildirimlerini de kaydeder; bunların son yedisi 24 Haziran 2025 tarihlidir.

Bu yedi bildirimden biri olan C.N.318.2025, Akit Taraflara 12 Aralık 2024 tarihli bir bildirimle iletilen değişiklikler için şöyle der: “are considered to be adopted and are binding upon all Contracting Parties applying the above United Nations Regulation as of 12 June 2025” (kabul edilmiş sayılır ve yukarıdaki BM Regülasyonunu uygulayan tüm Akit Taraflar için 12 Haziran 2025 itibarıyla bağlayıcıdır). Bunların metni ECE/TRANS/WP.29/2024/107 sayılı belgedir; bildirim bu belgenin yerini BM Avrupa Ekonomik Komisyonu’nun web sitesi olarak gösterir. Bu web sitesi 14 Kasım 2026’da okunamadı; dolayısıyla yukarıdaki silindir tipleri, basınçlar, kullanım ömrü, işaretler, muayene aralığı ve etiket 2015 metnine aittir; sonraki değişikliklerin bunlardan herhangi birini değiştirip değiştirmediği kontrol edilemedi.

AFIR: CNG dolum noktaları için kurallar, sayıları için hedef yok

Alternatif yakıt altyapısının kurulmasına ilişkin (AB) 2023/1804 sayılı Tüzük 13 Nisan 2024’ten beri uygulanmaktadır (Madde 26). Madde 21(1) “The technical specifications set out in Annex II shall apply” (Ek II’de belirtilen teknik spesifikasyonlar uygulanır) der ve Ek II’nin 4.1 noktası şöyledir: “Refuelling points for compressed natural gas (CNG) for motor vehicles shall comply with a fuelling pressure (service pressure) of 20,0 MPa gauge (200 bar) at 15 °C. A maximum fuelling pressure of 26,0 MPa with ‘temperature compensation’ is permitted in accordance with standard EN ISO 16923:2018.” (Motorlu araçlar için sıkıştırılmış doğal gaz (CNG) dolum noktaları, 15 °C’de 20,0 MPa gösterge basıncı (200 bar) dolum basıncına (servis basıncı) uygun olmalıdır. EN ISO 16923:2018 standardına uygun olarak ‘sıcaklık kompanzasyonu’ ile 26,0 MPa azami dolum basıncına izin verilir.) Nokta 4.2, konnektör profilini “referring to parts I and II in standard EN ISO 14469:2017” (EN ISO 14469:2017 standardının I. ve II. kısımlarına atıfla) 110 sayılı Regülasyona bağlar.

Tüzüğün karayolu altyapısına ilişkin maddeleri şarj noktaları (Madde 3 ve 4) ve hidrojen dolumu (Madde 6) için hedefler koyar, Madde 8 ise sıvılaştırılmış metanı düzenler; bunların hiçbiri CNG’yi ilgilendirmez. CNG, Madde 17(6)’da geçer: Komisyon bu hükme göre, diğerlerinin yanı sıra “the number of publicly accessible refuelling points for CNG for motor vehicles” (motorlu araçlar için kamuya açık CNG dolum noktalarının sayısı) konusunda “shall make publicly available and regularly update information on the national targets and the objectives submitted by each Member State” (her Üye Devletin sunduğu ulusal hedefler ve amaçlar hakkındaki bilgileri kamuya açık hâle getirir ve düzenli olarak günceller) ((g) bendi). Gerekçe 8 şöyle der: “liquefied petroleum gas (LPG) and compressed natural gas (CNG) vehicles, for which sufficient infrastructure network already exists across the Union are expected gradually to be replaced by zero-emission powertrains” (Birlik genelinde yeterli altyapı ağı zaten bulunan sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) ve sıkıştırılmış doğal gaz (CNG) araçlarının yerini kademeli olarak sıfır emisyonlu güç aktarma sistemlerinin alması beklenmektedir). Ağır vasıta şarj hedefleri AFIR ağır vasıta şarj hedefleri, hidrojen hedefleri kamyonlar için hidrojen dolum istasyonları, sıvılaştırılmış metan maddesi ise LNG ve bio-LNG kamyonlar sayfasında anlatılır.

Üreticilerin CNG kamyon ve otobüsleri

CNG ya da doğal gaz sürümleri olan model sayfaları daha fazla ayrıntı verir. Otobüsler için: Isuzu Citiport, BMC Procity, Gillig Low Floor, Iveco Crossway, Crossway LE, Streetway ve Urbanway, MAN Lion’s City ile Otokar Kent ve Territo. Kamyonlar için: Iveco Daily, Eurocargo, S-Way, Stralis ve X-Way, Mack Granite, Peterbilt 537 ve 548, Renault Trucks D, Scania G serisi, P serisi ve L serisi ile Volvo FE. Motorların birçoğu FPT Cursor 9, FPT Tector 7, Cummins L9 ve MAN E18 sayfalarında anlatılır.

CNG şehir otobüslerinin brüt ağırlıkları ve yolcu kapasiteleri otobüs ağırlığı ve koltuk sayısı sayfasında, şehir otobüslerinin diğer tahrik sistemleri şehir otobüsü tahrik sistemleri sayfasında listelenir. Gazla çalışan araçların Manş Tüneli yük shuttle’ındaki koşulları feribotta, trende ve Manş Tüneli’nde kamyon sayfasında, CNG araçların tek tek düşük emisyon bölgelerindeki durumu ise Avrupa’da kamyon ve otobüsler için düşük emisyon bölgeleri sayfasında anlatılır.

Biyo-CNG olarak biyometan

AFIR, “renewable fuels” (yenilenebilir yakıtlar) arasında “biomass fuels, including biogas” (biyogaz dahil biyokütle yakıtları) sayar (Madde 2(4)(b)) ve gerekçe 5’i, fosil gaz ya da sıvı yakıtların kullanımını “increasing blending with or replacement by renewable fuels such as bio-methane” (biyometan gibi yenilenebilir yakıtlarla artan oranda harmanlanma ya da bunlarla ikame) koşuluna bağlar. Üreticiler tarafında Iveco’nun 15 Kasım 2023 tarihli Eurocargo bülteni CNG araçlardan “When they run on biomethane” (biyometanla çalıştıklarında) diye söz eder, Gillig’in CNG sayfası ise CNG otobüsleri için yakıt olarak Renewable Natural Gas’ı (RNG, yenilenebilir doğal gaz) adlandırır. AB’nin yeni ağır vasıtalar için CO2 kurallarının biyometanı nasıl ele aldığı ve gaz kamyonlara yönelik Alman otoyol ücreti muafiyetinin sona ermesi LNG ve bio-LNG kamyonlar sayfasında anlatılır; MAN’ın şehir otobüsü motoru için verdiği gaz kaliteleri MAN E18 sayfasında listelenir.